آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
امسال، زائران در آستانه سفر اربعین، با یک چالش غیرمنتظره روبرو شدهاند: ارز اربعین گرانتر از بازار آزاد! اتفاقی که نه تنها کمکی به زائران نمیکند، بلکه بار سفر را برای آن ها سنگینتر هم میکند. بر اساس گزارشهای میدانی، قیمت دینار عراق در بازار آزاد نجف، با پول درشت ایرانی (یک یا نیم میلیون تومانی) حدود ۱۰۳ هزار تومان و با پول غیردرشت حدود ۱۰۵ هزار تومان است. اما بانک مرکزی، نرخ ارز اربعین را ۱۲۰ هزار تومان تعیین کرده است؛ یعنی حدود ۱۵ هزار تومان گرانتر از نرخ بازار آزاد در عراق. این در حالی است که برخی زائران امروز ارز اربعین را نزدیک به ۱۲۹ هزار تومان دریافت کردهاند؛ رقمی که حتی از نرخ بازار آزاد داخل ایران نیز بالاتر است. این تناقض، پرسشهای جدی درباره سیاست ارزی بانک مرکزی در قبال زائران اربعین ایجاد کرده است.
سه سال پیش، در دولت ابراهیم رئیسی و با مدیریت فرزین بر بانک مرکزی، ارز اربعین به صورت امانی و با نرخ پایین از طریق بانکهای ملی، سپه و پستبانک در سراسر کشور، حتی در روستاها و مرزها، بدون صف و به راحتی در اختیار زائران قرار میگرفت. دست دلالها از بازار کوتاه شد و زائران بدون دغدغه، ارز مورد نیاز خود را دریافت میکردند. اما امسال، بانک مرکزی تصمیم گرفته است که ارز اربعین را با نرخ توافقی در اختیار بانکها قرار دهد و آنها نیز با همین نرخ به زائران بفروشند. این تصمیم، عملاً جذابیت اقتصادی ارز اربعین را از بین برده و زائران را به سمت بازار آزاد یا صفهای طولانی بانکها سوق داده است.
کارشناسان اقتصادی، این تغییر را بخشی از سیاست یکسانسازی نرخ ارز میداند. اما در مقابل، شرکت های زیارتی معتقدند ارز اربعین از ابتدا برای کاهش هزینه سفری مذهبی تعریف شده و اگر مزیت قیمتی نداشته باشد، اختصاص آن عملاً بیفایده است. تفاوت ارز دولتی و ارز آزاد برای هر نفر حدود ۵ میلیون تومان است. این رقم برای یک خانواده ۴ نفره، به ۲۰ میلیون تومان میرسد. آیا این تفاوت، زائران را از ثبتنام در سامانه سماح و شرکت در این سفر معنوی منصرف نخواهد کرد؟ اگر شما هم از زائران اربعین هستید یا نگران هزینههای این سفر معنوی هستید، این گزارش را تا انتها دنبال کنید. ما در ادامه به تحلیل دقیق این بحران، مقایسه نرخ ارز اربعین در سالهای گذشته و حال، و تأثیر آن بر سفر زائران پرداختهایم.
سیاستهای ارزی بانک مرکزی و تغییر رویه نسبت به سالهای گذشته
در سالهای گذشته (دولت ابراهیم رئیسی و مدیریت فرزین بر بانک مرکزی)، ارز اربعین به صورت امانی و با نرخ پایینتر از بازار آزاد از طریق بانکهای ملی، سپه و پستبانک در اختیار زائران قرار میگرفت. این رویه، علاوه بر کاهش هزینههای سفر، باعث حذف دلالها و توزیع عادلانه ارز در سراسر کشور، حتی در روستاها و مرزها، میشد. اما امسال، بانک مرکزی با تغییر رویه به «نرخ توافقی» و «توزیع محدود»، عملاً مزیت قیمتی ارز اربعین را از بین برده است. این تغییر، که با هدف یکسانسازی نرخ ارز و کاهش فاصله ارز دولتی و آزاد انجام شده، در عمل به ضرر زائران تمام شده است. در حالی که قیمت دینار در بازار آزاد نجف حدود ۱۰۳ تا ۱۰۵ هزار تومان است، بانک مرکزی نرخ ۱۲۰ هزار تومانی را تعیین کرده که ۱۵ هزار تومان گرانتر است. این تصمیم، نشان از ناهماهنگی سیاستهای ارزی با نیازهای واقعی زائران دارد.
تأثیر گرانی ارز اربعین بر معیشت زائران و سفر معنوی
ارز اربعین، از ابتدا با هدف کاهش هزینه بزرگترین سفر مردمی و مذهبی جهان تعریف شده بود. اما با نرخگذاری جدید، این تسهیلات عملاً بیفایده شده است. تفاوت ارز دولتی و ارز آزاد برای هر نفر حدود ۵ میلیون تومان است. این رقم برای یک خانواده ۴ نفره، به ۲۰ میلیون تومان میرسد. این تفاوت، میتواند بسیاری از زائران، به ویژه اقشار کمدرآمد و خانوادههای پرجمعیت را از ثبتنام در سامانه سماح و شرکت در این سفر معنوی منصرف کند. همچنین، توزیع محدود ارز در برخی شعب و عدم اطلاعرسانی مناسب به بانکها، باعث سردرگمی و سرگردانی زائران در روزهای ابتدایی فروش شده است. این شرایط، نه تنها شأن زائر را رعایت نمیکند، بلکه او را در «صف بیتدبیری» قربانی میکند.
ابعاد سیاسی و اقتصادی تصمیم بانک مرکزی
تصمیم بانک مرکزی برای افزایش نرخ ارز اربعین، با هدف یکسانسازی نرخ ارز و کاهش فاصله ارز دولتی و آزاد گرفته شده است. با این حال، این تصمیم، در عمل با انتقادات شدید کارشناسان و زائران مواجه شده است. از یک سو، کارشناسان اقتصادی مانند محمدرضا صدری، این تغییر را مثبت و در راستای سیاستهای کلان ارزی کشور میدانند. اما از سوی دیگر، کارشناسان زیارتی مانند عباس خادمی، تأکید میکنند که ارز اربعین باید مزیت قیمتی داشته باشد و اگر گرانتر از بازار آزاد باشد، اختصاص آن عملاً بیفایده است. این تناقض، نشان از یک شکاف بین سیاستهای کلان اقتصادی و نیازهای اجتماعی دارد که میتواند به کاهش مشارکت مردمی در این رویداد بزرگ مذهبی منجر شود.
نقش رسانهها و افکار عمومی در فشار به بانک مرکزی
انتشار اخبار مربوط به گرانی ارز اربعین و نارضایتی زائران، باعث شده است که این موضوع به یکی از داغترین مباحث روز تبدیل شود. رسانهها و فعالان فضای مجازی، با انتشار گزارشهای میدانی و مقایسه نرخها، فشار زیادی را بر بانک مرکزی وارد کردهاند. این فشار، میتواند بانک مرکزی را مجبور به بازنگری در سیاستهای خود کند. با این حال، تاکنون واکنش رسمی از سوی رئیس بانک مرکزی (همتی) یا سایر مسئولان به این انتقادات دیده نشده است. این سکوت، میتواند به افزایش نارضایتی و کاهش اعتماد عمومی به بانک مرکزی منجر شود. مسئولان باید با شفافسازی و ارائه توضیحات قانعکننده، اعتماد زائران را جلب کنند و در صورت امکان، نرخ ارز اربعین را حداقل ۱۰ تا ۱۵ درصد پایینتر از بازار آزاد تعیین کنند.
چشم انداز آینده و راهکارهای پیشنهادی برای حل بحران
با توجه به انتقادات گسترده و نارضایتی زائران، به نظر میرسد که بانک مرکزی باید هرچه سریعتر در سیاستهای خود تجدید نظر کند. چند راهکار برای حل این بحران پیشنهاد میشود:
- نخست، بازگشت به سیستم ارز امانی با نرخ پایینتر از بازار آزاد، حداقل ۱۰ تا ۱۵ درصد. این کار، مزیت قیمتی ارز اربعین را احیا میکند و زائران را به ثبتنام در سامانه سماح ترغیب میکند.
- دوم، افزایش تعداد شعب و بانکهای عامل و تزریق تنخواه ارزی کافی به آن ها تا توزیع ارز به صورت گسترده و بدون صف انجام شود.
- سوم، اطلاعرسانی شفاف و بهموقع درباره نحوه توزیع، نرخ و شعب فعال، تا از سردرگمی زائران جلوگیری شود.
- چهارم، هماهنگی با ستاد مرکزی اربعین برای ارائه بستههای حمایتی به زائران کمدرآمد و خانوادههای پرجمعیت.
- پنجم، شفافسازی درباره سیاستهای ارزی و ارائه توضیحات قانعکننده به افکار عمومی درباره دلیل افزایش نرخ ارز اربعین.
با اجرای این راهکارها، میتوان از تشدید بحران جلوگیری کرد و زائران را برای شرکت در این سفر معنوی، با خیالی آسودهتر آماده کرد.