آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
قطر امروز، با آن آسمانخراشهای مدرن، میزبانی جام جهانی و جایگاه جهانیاش، مدیون تصمیمات یک مرد است که ۳۰ سال پیش با یک کودتای بدون خونریزی، مسیر تاریخ کشورش را برای همیشه تغییر داد. حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر پیشین قطر، امروز در ۷۴ سالگی درگذشت و میراثی عظیم از توسعه و تحول از خود به جای گذاشت. دیوان امیری قطر به طور رسمی اعلام کرد که حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر پیشین این کشور، در ۷۴ سالگی درگذشته است. او که پس از کنارهگیری از سلطنت در سال ۲۰۱۳، با عنوان «امیر پدر» شناخته میشد، یکی از تأثیرگذارترین چهرههای تاریخ معاصر قطر و خاورمیانه به شمار میرود.
اما شهرت حمد بن خلیفه، بیش از هر چیز به کودتای سفید سال ۱۹۹۵ بازمیگردد. در غیاب پدرش، خلیفه بن حمد آل ثانی، که برای سفری در سوئیس به سر میبرد، او قدرت را در دست گرفت و مسیر قطر را برای همیشه تغییر داد. جالب آنکه پدر او نیز در سال ۱۹۷۲ با کودتایی مشابه، پسرعمویش را از قدرت کنار زده بود. حمد بن خلیفه که سالها ولیعهد و فرمانده کل نیروهای مسلح قطر بود، پس از اعلام برکناری پدرش گفت: «از آنچه رخ داده خوشحال نیستم، اما این اقدام باید انجام میشد و من ناچار بودم آن را انجام دهم.» این جمله، نشان از عزم جدی او برای تغییر مسیر کشورش داشت.
اختلاف اصلی پدر و پسر بر سر آینده اقتصاد قطر بود. حمد معتقد بود اتکای صرف به درآمدهای نفتی، آینده این کشور را با مخاطره روبرو میکند و قطر باید هرچه سریعتر سرمایهگذاری گستردهای در صنعت گاز و صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) انجام دهد. پدرش اما رویکرد محافظهکارانهتری داشت و ترجیح میداد درآمدهای نفتی را در حسابهای خارجی نگهداری کند. تاریخ رسمی قطر، دوران امارت حمد بن خلیفه را نقطه عطف توسعه این کشور میداند. دوحه در این دوره سیاست خارجی فعالتری در پیش گرفت، میزبانی رویدادهای بزرگ بینالمللی را آغاز کرد و سرمایهگذاری گستردهای برای تبدیل شدن به یک بازیگر تأثیرگذار منطقهای انجام داد.
توسعه صنعت گاز طبیعی مایع (LNG) به مهمترین اولویت اقتصادی قطر تبدیل شد. سرمایهگذاریهای گسترده با مشارکت شرکتهای بزرگ بینالمللی، این کشور را در کمتر از دو دهه به یکی از بزرگترین صادرکنندگان LNG جهان تبدیل کرد و وابستگی اقتصاد آن به درآمدهای نفتی را کاهش داد. اگر شما هم از دنبالکنندگان تحولات سیاسی و اقتصادی منطقه هستید، این گزارش را تا انتها دنبال کنید. ما در ادامه به تحلیل کامل زندگی و میراث حمد بن خلیفه، کودتای سفید سال ۱۹۹۵ و تأثیر آن بر آینده قطر پرداختهایم.
کودتای سفید ۱۹۹۵ و تأثیر آن بر ساختار قدرت در قطر
کودتای سفید سال ۱۹۹۵، یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ معاصر قطر و خاورمیانه است. حمد بن خلیفه که سالها ولیعهد و فرمانده کل نیروهای مسلح قطر بود، در غیاب پدرش، خلیفه بن حمد آل ثانی، که برای سفری در سوئیس به سر میبرد، قدرت را در دست گرفت. این کودتا، که با حمایت بخش مهمی از خاندان آل ثانی انجام شد، بدون خونریزی و با حداقل درگیری انجام گرفت و نشان از یک برنامهریزی دقیق و حسابشده داشت. روزنامه ایندیپندنت در گزارشی که چند روز پس از این رویداد منتشر کرد، نوشت که اجرای کودتا چیزی بیش از اعزام نیروهای نظامی به کاخ الریان و در اختیار گرفتن کنترل فرودگاه دوحه نبود. این اقدام، اگرچه با مخالفتهایی روبرو شد، اما به سرعت تثبیت شد و حمد بن خلیفه توانست حکومت خود را مستقر کند. این کودتا، الگویی از تغییر قدرت بدون خشونت را در منطقه ارائه داد که کمتر سابقه داشت.
اختلافات اقتصادی پدر و پسر و تأثیر آن بر آینده قطر
اختلاف اصلی حمد بن خلیفه و پدرش، خلیفه بن حمد، بر سر آینده اقتصاد قطر بود. حمد معتقد بود که اتکای صرف به درآمدهای نفتی، آینده این کشور را با مخاطره روبرو میکند و قطر باید هرچه سریعتر سرمایهگذاری گستردهای در صنعت گاز و صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) انجام دهد. در مقابل، پدرش رویکرد محافظهکارانهتری داشت و ترجیح میداد درآمدهای نفتی را در حسابهای خارجی نگهداری کند. این اختلاف نظر، ریشهدار و بنیادین بود و نشان از دو دیدگاه متفاوت نسبت به آینده کشور داشت. حمد با به دست گرفتن قدرت، توانست برنامههای اقتصادی خود را عملی کند و سرمایهگذاریهای گستردهای در صنعت گاز انجام دهد که نتیجه آن، تبدیل قطر به یکی از بزرگترین صادرکنندگان LNG جهان و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی بود. این تصمیم، نه تنها اقتصاد قطر را متحول کرد، بلکه به این کشور اجازه داد تا در عرصه جهانی نقش مؤثرتری ایفا کند.
توسعه اقتصادی و زیرساختی قطر در دوران حمد بن خلیفه
دوران امارت حمد بن خلیفه، نقطه عطفی در تاریخ توسعه قطر محسوب میشود. او با سرمایهگذاری گسترده در صنعت گاز، قطر را از یک کشور کوچک و بیابانی به یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان تبدیل کرد. درآمدهای حاصل از صادرات گاز، صرف توسعه زیرساختهای اقتصادی، صنعتی و آموزشی شد. از جمله این اقدامات، میتوان به تأسیس شعبه دانشگاههای معتبر جهان مانند جرجتاون در دوحه، سرمایهگذاریهای گسترده صندوق ثروت ملی قطر در بانکها، شرکتها و داراییهای مختلف در سراسر جهان و توسعه زیرساختهای شهری و گردشگری اشاره کرد. همچنین، قطر در این دوره، سیاست خارجی فعالتری در پیش گرفت و میزبانی رویدادهای بزرگ بینالمللی را آغاز کرد که اوج آن، میزبانی جام جهانی ۲۰۲۲ بود. این اقدامات، قطر را به یک بازیگر تأثیرگذار منطقهای و جهانی تبدیل کرد.
سیاست خارجی فعال قطر و نقش آن در منطقه
حمد بن خلیفه، قطر را از یک کشور کوچک و کمتأثیر به یک بازیگر کلیدی در منطقه و جهان تبدیل کرد. او با اتخاذ سیاست خارجی فعال و مستقل، روابط گستردهای با کشورهای مختلف برقرار کرد و نقش میانجی در بسیاری از بحرانهای منطقهای ایفا نمود. شبکه خبری الجزیره، که یکی از ابزارهای اصلی قدرت نرم قطر در جهان است، در دوران او به اوج رسید و به یکی از تأثیرگذارترین رسانههای جهان تبدیل شد. همچنین، قطر با سرمایهگذاریهای گسترده در کشورهای مختلف و ایجاد روابط راهبردی با قدرتهای بزرگ، جایگاه خود را به عنوان یک بازیگر جهانی تثبیت کرد. این سیاست خارجی فعال، اگرچه گاهی با انتقاداتی روبرو شد، اما به طور کلی، به افزایش نفوذ و اعتبار قطر در جهان کمک کرد.
آینده و میراث حمد بن خلیفه برای قطر
با درگذشت حمد بن خلیفه، میراث عظیم او برای قطر و منطقه به یادگار مانده است. او کشوری را تحویل گرفت که عمدتاً بیابانی و وابسته به نفت بود و آن را به یکی از ثروتمندترین و تأثیرگذارترین کشورهای جهان تبدیل کرد. سرمایهگذاریهای او در صنعت گاز، آموزش، زیرساختها و رسانه، پایههای توسعه پایدار قطر را بنا نهاد. با این حال، چالشهای آینده قطر، از جمله تنوعبخشی بیشتر به اقتصاد، مدیریت منابع و حفظ جایگاه منطقهای، بر دوش نسل جدید قرار دارد. تمیم بن حمد آل ثانی، که از سال ۲۰۱۳ امارت را بر عهده دارد، باید مسیر تعیینشده توسط پدرش را ادامه دهد و با چالشهای جدیدی مانند تغییرات اقلیمی، نوسانات قیمت انرژی و رقابتهای منطقهای روبرو شود. میراث حمد بن خلیفه، الگویی از رهبری تحولآفرین در منطقه است که میتواند برای سایر کشورها نیز الهامبخش باشد.