یارانه نقدی تیرماه برای دهک‌های اول تا سوم واریز شد

آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:

شب است و خیابان‌ها خلوت، اما خیلی از خانواده‌ها چشم به گوشی تلفن همراهشان دوخته‌اند. خبری که امروز از سوی سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها منتشر شده، برای میلیون‌ها خانوار ایرانی، یک خبر خوب و امیدوارکننده است. یارانه نقدی تیرماه برای دهک‌های اول تا سوم، به حساب سرپرستان خانوار واریز شده و حالا دیگر قابل برداشت است.

این خبر که هر ماه با حساسیت و دلهره‌ی خاصی از سوی خانواده‌های کم‌درآمد دنبال می‌شود، این بار زودتر از موعد اعلام گردید تا مردم بتوانند با برنامه‌ریزی بهتر، از این مبلغ برای تأمین نیازهای ضروری خود استفاده کنند. مبلغ ۴۰۰ هزار تومان برای هر نفر، هرچند در شرایط اقتصادی امروز، شاید پاسخگوی همه‌ی هزینه‌ها نباشد، اما برای دهک‌های پایین جامعه، می‌تواند یک تنفس کوچک در ماه باشد. طبق اطلاعیه‌ی سازمان هدفمندسازی، این مرحله از واریز یارانه‌ها، مختص دهک‌های اول تا سوم درآمدی است که بر اساس آخرین ارزیابی‌های انجام شده و با همکاری وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، شناسایی شده‌اند. سرپرستان خانوار در این دهک‌ها، اگر تا کنون نسبت به به‌روزرسانی اطلاعات خود در سامانه‌ی رفاه ایرانیان اقدام کرده باشند، می‌توانند مبلغ یارانه را در کارت بانکی خود مشاهده کرده و برداشت کنند.

اما ماجرای یارانه‌های نقدی، این روزها بیش از هر زمان دیگری به یک دغدغه‌ی جدی برای خانواده‌های کم‌درآمد تبدیل شده است. با وجود افزایش چشمگیر قیمت‌ها و تورم افسارگسیخته، هر ریال از این یارانه می‌تواند در سبد خرید یک خانواده، نقشی حیاتی ایفا کند. از خرید مواد غذایی ضروری گرفته تا پرداخت قبوض و هزینه‌های درمانی، همه و همه، این مبلغ کوچک اما پراهمیت را به یک ناجی ماهانه تبدیل کرده است. نکته‌ی قابل تأمل در این مرحله از واریز یارانه، سرعت و دقت در فرآیند اجرایی آن است. برخلاف برخی ماه‌های گذشته که تأخیر در واریز، نگرانی‌های زیادی را برای خانواده‌ها ایجاد کرده بود، این بار، سازمان هدفمندسازی با برنامه‌ریزی دقیق، موفق شده یارانه را در موعد مقرر و حتی زودتر از زمان معمول، به حساب مشمولان واریز کند. این سرعت عمل، نشان از بهبود فرآیندهای اداری و نظارت بیشتر بر عملکرد بانک‌ها دارد.

با این حال، نباید از این نکته غافل شد که بسیاری از خانوارهای مشمول، به دلیل عدم آگاهی از نحوه‌ی استعلام یارانه یا مشکلات فنی در سامانه‌ها، ممکن است نتوانند به راحتی از واریز مطلع شوند. به همین دلیل، سازمان هدفمندسازی از همه‌ی مشمولان خواسته است که با مراجعه به سامانه‌ی رفاه ایرانیان یا استفاده از اپلیکیشن‌های بانکی، از واریز یارانه‌ی خود اطمینان حاصل کنند.

خانواده‌هایی که هنوز موفق به دریافت پیامک واریز نشده‌اند، نباید نگران باشند؛ چرا که روند واریز ممکن است طی چند ساعت یا حتی یک روز کامل، به تدریج برای همه‌ی مشمولان انجام شود. البته برای اطمینان بیشتر، سرپرستان خانوار می‌توانند با مراجعه به دستگاه‌های خودپرداز یا مراجعه به شعبه‌ی بانک خود، موجودی حساب را بررسی کرده و در صورت مشاهده‌ی واریز، نسبت به برداشت اقدام نمایند و اما این روزها که بازار داغ خرید و فروش و گرانی‌های بی‌سابقه، دست‌وپنجه نرم کردن با زندگی را سخت‌تر کرده، این یارانه‌ی ۴۰۰ هزار تومانی، هرچند اندک، می‌تواند لبخندی هرچند کوتاه بر لب‌های این خانواده‌ها بنشاند. باشد که با مدیریت صحیح و برنامه‌ریزی دقیق، بتوان از این مبلغ به بهترین شکل ممکن استفاده کرد و در کنار آن، منتظر روزهای بهتری بود که وعده‌ی دولت برای افزایش مبلغ یارانه‌ها عملی شود.

بررسی روند شناسایی دهک‌های درآمدی و تغییرات آن در واریز تیرماه

یکی از چالش‌های همیشگی در بحث یارانه‌های نقدی، دقت در شناسایی دهک‌های درآمدی و جلوگیری از اشتباهات یا سوءاستفاده‌های احتمالی است. در مرحله‌ی واریز تیرماه، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با تکیه بر داده‌های به‌روزرسانی شده‌ی سامانه‌ی رفاه ایرانیان، اقدام به تفکیک دهک‌های درآمدی نموده و یارانه را تنها به سه دهک اول اختصاص داده است. این تصمیم، اگرچه ممکن است برای بسیاری از خانوارهای طبقه‌ی متوسط که در سال‌های گذشته یارانه دریافت می‌کردند، ناامیدکننده باشد، اما در راستای هدفمندتر کردن یارانه‌ها و حمایت از اقشار واقعاً آسیب‌پذیر جامعه گرفته شده است. نکته‌ی مهم در این فرآیند، نحوه‌ی ارزیابی و به‌روزرسانی اطلاعات دهک‌هاست. سامانه‌ی رفاه ایرانیان با دریافت اطلاعات از سازمان‌های مختلف نظیر سازمان ثبت‌احوال، سازمان تأمین اجتماعی، بانک مرکزی و حتی داده‌های مربوط به خودرو، مسکن و سایر دارایی‌ها، یک تصویر نسبتاً دقیق از وضعیت اقتصادی هر خانوار ارائه می‌دهد. با این حال، ممکن است برخی از خانوارهای مشمول، به دلیل تغییرات شغلی، درآمدی یا حتی اشتباهات سیستمی، از لیست مشمولان حذف یا به آن اضافه شوند. بنابراین، به سرپرستان خانوار توصیه می‌شود که هر چند وقت یک‌بار، با ورود به سامانه‌ی رفاه ایرانیان، نسبت به به‌روزرسانی اطلاعات خود اقدام کنند تا در واریزهای آینده با مشکل مواجه نشوند.

از سوی دیگر، این تغییر در رویه‌ی واریز یارانه‌ها، یعنی اختصاص به دهک‌های اول تا سوم، نشان‌دهنده‌ی تغییر نگاه دولت به موضوع حمایت‌های اجتماعی است. به جای پرداخت یارانه به جمعیت گسترده‌ای از مردم، سیاست فعلی بر شناسایی دقیق‌تر نیازمندان و حمایت متمرکز از آن‌ها متمرکز شده است. هرچند که مبلغ ۴۰۰ هزار تومان برای هر نفر، شاید در مقایسه با هزینه‌های ماهانه‌ی یک خانواده‌ی دهک اول، مبلغ چندان بالایی نباشد، اما در کنار سایر حمایت‌های دولتی مانند کالابرگ الکترونیکی، می‌تواند سبد معیشتی خانوار را تا حدی تقویت کند.

زمان‌بندی واریز و تأثیر آن بر معیشت خانوارهای کم‌درآمد

زمان واریز یارانه‌های نقدی، همواره برای خانواده‌های کم‌درآمد از اهمیت بالایی برخوردار بوده است. خیلی از این خانواده‌ها، با برنامه‌ریزی دقیق، هزینه‌های ماهانه‌ی خود را بر اساس تاریخ واریز یارانه تنظیم می‌کنند و هرگونه تأخیر یا تغییر در زمان واریز، می‌تواند چرخه‌ی معیشتی آن‌ها را مختل کند. خوشبختانه، در این مرحله، سازمان هدفمندسازی با واریز به‌موقع یارانه در نیمه‌ی تیرماه، امکان برنامه‌ریزی بهتر را برای این خانواده‌ها فراهم کرده است. این سرعت عمل، نشان‌دهنده‌ی بهبود فرآیندهای بانکی و کاهش بروکراسی‌های اداری در دولت است.

با توجه به اینکه تیرماه، مصادف با ایام تعطیلات تابستانی و افزایش هزینه‌های سفر، تفریح و حتی خرید لوازم التحریر برای دانش‌آموزان است، واریز یارانه در این زمان می‌تواند کمک مؤثری به تأمین این هزینه‌ها باشد. هرچند که ۴۰۰ هزار تومان، مبلغ ناچیزی در برابر هزینه‌های بالای زندگی امروز است، اما برای خانواده‌ای که با حداقل حقوق و درآمد زندگی می‌کند، می‌تواند خرید یک ماه مواد غذایی ضروری، پرداخت بخشی از اجاره‌بها یا تهیه‌ی لوازم مورد نیاز فرزندان را تسهیل کند. این همان هدف اصلی یارانه‌های نقدی است؛ یعنی حمایت از توان خرید اقشار آسیب‌پذیر در برابر تورم فزاینده.

با این حال، نکته‌ی قابل تأمل این است که آیا مبلغ ۴۰۰ هزار تومان به ازای هر نفر، واقعاً پاسخگوی نیازهای معیشتی یک خانواده‌ی ۴ یا ۵ نفره در دهک اول است؟ با توجه به نرخ تورم و افزایش قیمت‌های کالاهای اساسی در ماه‌های اخیر، بسیاری از کارشناسان معتقدند که این مبلغ، قدرت خرید بسیار پایینی دارد و نمی‌تواند به تنهایی، تأثیر قابل توجهی بر بهبود معیشت خانوارها بگذارد. به نظر می‌رسد که دولت باید در کنار پرداخت یارانه‌های نقدی، بر تقویت سایر برنامه‌های حمایتی نظیر افزایش اعتبار کالابرگ، گسترش پوشش بیمه‌ی سلامت و ارائه‌ی بسته‌های معیشتی غیرنقدی نیز تمرکز بیشتری داشته باشد.

نحوه‌ی استعلام و برداشت یارانه و راهنمایی برای مشمولان

یکی از دغدغه‌های اصلی سرپرستان خانوار، به ویژه در میان افراد مسن یا کم‌سواد، نحوه‌ی استعلام و برداشت یارانه‌ی نقدی است. سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها با هدف تسهیل این فرآیند، چندین روش مختلف را برای استعلام وضعیت یارانه در نظر گرفته است.

1. اولین و ساده‌ترین روش، استفاده از اپلیکیشن‌های بانکی است. تقریباً همه‌ی بانک‌های کشور، امکان مشاهده‌ی گردش حساب و موجودی کارت را از طریق اپلیکیشن موبایل فراهم کرده‌اند و سرپرستان خانوار با ورود به این اپلیکیشن‌ها می‌توانند از واریز یا عدم واریز یارانه‌ی خود مطمئن شوند.
2. روش دوم، مراجعه به دستگاه‌های خودپرداز بانک‌هاست. با وارد کردن رمز کارت بانکی، سرپرستان خانوار می‌توانند موجودی حساب خود را مشاهده کرده و در صورت واریز یارانه، نسبت به برداشت آن اقدام کنند. همچنین، برخی از بانک‌ها پیامک واریز یارانه را برای مشمولان ارسال می‌کنند که این روش، ساده‌ترین و سریع‌ترین راه برای اطلاع از واریز است. با این حال، گاهی ممکن است به دلیل مشکلات مخابراتی یا تغییر شماره همراه سرپرست خانوار، پیامک به موقع ارسال نشود که در این صورت، استفاده از روش‌های دیگر توصیه می‌شود.
3. سومین روش، مراجعه به سامانه‌ی رفاه ایرانیان به آدرس refah.ir است. در این سامانه، با وارد کردن کد ملی و شماره‌ی همراه سرپرست خانوار، می‌توان وضعیت یارانه را استعلام کرد و حتی اعتراض خود را در صورت عدم واریز یا اشتباه در دهک‌بندی ثبت نمود. با توجه به اینکه سامانه‌ی رفاه ایرانیان، مرجع اصلی تعیین دهک‌های درآمدی است، به‌روزرسانی اطلاعات در این سامانه، از اهمیت بالایی برخوردار است. به سرپرستان خانوار توصیه می‌شود که هر ماه، حداقل یک بار، اطلاعات خود را در این سامانه بررسی کنند تا از هرگونه تغییر احتمالی در دهک‌بندی مطلع شوند.

چالش‌ها و انتقادات وارد بر نظام پرداخت یارانه‌های نقدی

با وجود تمام تلاش‌های سازمان هدفمندسازی، همچنان انتقادات جدی به نظام پرداخت یارانه‌های نقدی وارد است. یکی از مهم‌ترین انتقادات، ناکافی بودن مبلغ یارانه در برابر هزینه‌های واقعی زندگی است. ۴۰۰ هزار تومان، در شرایطی که قیمت‌های مواد غذایی و کالاهای اساسی هر ماه افزایش می‌یابد، عملاً نمی‌تواند تأثیر چندانی بر بهبود وضعیت معیشتی خانوارهای کم‌درآمد داشته باشد. بسیاری از کارشناسان معتقدند که این مبلغ باید حداقل به دو برابر افزایش یابد یا اینکه به جای یارانه‌های نقدی، سیاست‌های حمایتی غیرنقدی نظیر توزیع کالاهای اساسی با قیمت مناسب اجرا شود.

انتقاد دوم، به فرآیند شناسایی دهک‌های درآمدی برمی‌گردد. با وجود تلاش‌های گسترده برای دقیق‌تر کردن این فرآیند، هنوز گزارش‌هایی از اشتباه در دهک‌بندی و یا عدم شناسایی برخی خانوارهای واقعاً نیازمند منتشر می‌شود. برخی از خانواده‌هایی که خود را نیازمند می‌دانند، در دهک‌های چهارم یا پنجم قرار گرفته‌اند و از دریافت یارانه محروم شده‌اند، در حالی که برخی دیگر که وضعیت مالی مناسبی دارند، به اشتباه در دهک‌های اول تا سوم قرار دارند و یارانه دریافت می‌کنند. این اشتباهات، هم به بی‌عدالتی دامن می‌زند و هم منابع محدود دولت را به هدر می‌دهد.

از سوی دیگر، نبود شفافیت کامل در نحوه‌ی محاسبه‌ی دهک‌ها و معیارهای ارزیابی، باعث شده تا اعتماد عمومی به این نظام تا حدودی کاهش یابد. مردم دوست دارند بدانند دقیقاً بر اساس چه شاخص‌هایی، دهک‌بندی انجام شده و چرا برخی افراد در یک دهک و برخی دیگر در دهک‌های بالاتر قرار گرفته‌اند. اگر دولت بتواند این فرآیند را شفاف‌تر کند و به مردم توضیح دهد که بر اساس چه معیارهایی، وضعیت آن‌ها ارزیابی شده، احتمالاً اعتراضات و نارضایتی‌ها کاهش خواهد یافت و نظام پرداخت یارانه، کارآمدتر از قبل عمل خواهد کرد.

آینده‌ی یارانه‌های نقدی و اصلاحات احتمالی

با توجه به تحولات اقتصادی و افزایش تورم، به نظر می‌رسد که نظام پرداخت یارانه‌های نقدی در آینده‌ای نزدیک، دست‌خوش تغییرات اساسی قرار گیرد. یکی از مهم‌ترین گزینه‌های مطرح شده در محافل کارشناسی، حذف تدریجی یارانه‌های نقدی و جایگزینی آن با کالابرگ الکترونیکی است. در این طرح، به جای پرداخت پول به حساب خانوارها، اعتباری به کارت بانکی آن‌ها اختصاص می‌یابد که فقط برای خرید کالاهای اساسی از فروشگاه‌های مشخص قابل استفاده است. این روش، هم باعث می‌شود که یارانه‌ها دقیقاً به سمت کالاهای ضروری هدایت شوند و هم از خروج نقدینگی از چرخه‌ی تولید جلوگیری می‌کند.

از سوی دیگر، برخی کارشناسان بر این باورند که مبلغ یارانه‌ها باید بر اساس نرخ تورم، هر سال افزایش یابد تا قدرت خرید خود را حفظ کند. در شرایطی که تورم ماهانه در ایران به طور میانگین بین ۲ تا ۴ درصد است، اگر یارانه‌ها به طور منظم و سالانه تعدیل نشوند، عملاً ارزش واقعی آن‌ها هر سال کاهش می‌یابد و این یعنی حمایت از اقشار آسیب‌پذیر، کمرنگ‌تر از قبل می‌شود. بنابراین، شاید بهتر باشد که دولت با یک برنامه‌ریزی دقیق، افزایش سالانه‌ی یارانه‌ها را متناسب با نرخ تورم در بودجه‌ی سالانه پیش‌بینی کند. در نهایت، آینده‌ی یارانه‌های نقدی، وابسته به تصمیمات کلان اقتصادی و اولویت‌های دولت در حوزه‌ی حمایت‌های اجتماعی است. آنچه مسلم است، این است که در کوتاه‌مدت، یارانه‌های نقدی همچنان به عنوان یکی از ابزارهای اصلی حمایت از اقشار کم‌درآمد باقی خواهند ماند، اما در بلندمدت، ممکن است شاهد تغییرات اساسی در نحوه‌ی پرداخت، مبلغ و حتی هدف‌گذاری آن‌ها باشیم. تا آن زمان، خانواده‌های مشمول، هر ماه با چشم‌داشت به کارت بانکی‌شان، منتظر پیامک واریز یارانه‌ی نقدی خواهند بود و امید به فردایی بهتر، آن‌ها را به ادامه‌ی مسیر زندگی ترغیب خواهد کرد.