آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
اگر اهل تماشای آسمان و پیشبینی حال و هوای طبیعت باشید، این روزها خبری که میتواند هم هیجانانگیز باشد و هم کمی نگرانکننده، از راه رسیده؛ سازمان هواشناسی امروز (شنبه) از رگبارهای پراکنده باران و رعدوبرق در مناطق غربی و شمالی کشور پرده برداشته است. آذربایجان غربی با آن ارتفاعات سرسبز و بکر، و سواحل جنوبی دریای خزر با آن هوای مرطوب و لطیف، این بار مهمان نزولات آسمانی خواهند بود؛ بارانی که نه از جنس سیلآسا، اما به اندازهای پراکنده و غافلگیرکننده که میتواند برنامه سفرهای آخر هفته را تغییر دهد. اما قصه فقط به این دو منطقه ختم نمیشود؛ رشتهکوه البرز هم طی امروز و فردا، سهمی از این رگبارها خواهد داشت و دوشنبه هم نوبت به خراسان شمالی و بخشهایی از خراسان رضوی میرسد تا گردوغبار تابستانی را با قطرههای نقرسی بشویند.
اگر شما از آن دسته مسافرانی هستید که قصد سفر به تبریز، ارومیه، رشت، گرگان یا ساری دارید، بهتر است چتر و لباس گرم را فراموش نکنید؛ چراکه رعدوبرقهای گاهوبیگاه، مهماننوازی ناخواندهای در مسیر شما خواهند بود که شاید جذابیت سفر را دوچندان کنند. از نگاه هواشناسان، این رگبارها ریشه در ناپایداریهای محلی و جابهجایی تودههای هوای خنک با هوای گرم سطح زمین دارد؛ پدیدهای تابستانی که هرساله در چنین روزهایی خودنمایی میکند و گاهی با خسارتهای جانی و مالی همراه میشود، پس بیتفاوت از کنارش نگذریم. جالب اینجاست که بسیاری از ما وقتی واژه «باران» را میشنویم، بلافاصله یاد خنکی و طراوت میافتیم، اما همین رگبارها اگر با رعدوبرق همراه شوند، میتوانند خطراتی مثل صاعقه، آبگرفتگی معابر و لغزندگی جادهها را به همراه داشته باشند؛ پس هشدارها را جدی بگیریم.
نکته حائز اهمیت، نقش این بارشها در کشاورزی منطقه است؛ مزارع آذربایجان و باغات شمال کشور این روزها تشنه نزولات آسمانیاند و شاید این رگبارهای بهموقع، جان دوبارهای به محصولات تابستانی ببخشند، البته به شرطی که همراه با تگرگ یا باد شدید نباشند. در پایان، این اولین هشدار هواشناسی در نیمه دوم تابستان نیست و احتمالاً تا چند هفته دیگر نیز شاهد چنین پدیدههایی باشیم؛ پس با چشم باز و گوشهای شنوا، اخبار را دنبال کنید و اگر قصد سفر دارید، پیش از حرکت، نقشههای هواشناسی را یکبار دیگر مرور کنید تا غافلگیر نشوید.
شکلگیری رگبارهای تابستانی در غرب و شمال کشور
آنچه امروز شاهد آن هستیم، نتیجه برهمکنش دو توده هوای کاملاً متفاوت است؛ از یک سو، هوای گرم و مرطوبی که از روی دریای خزر و نیز از سمت مدیترانه به سمت شمال غرب کشور حرکت میکند و از سوی دیگر، هوای خنکتری که از ارتفاعات قفقاز به سمت آذربایجان غربی نفوذ کرده است. این تضاد دمایی، باعث صعود سریع هوای گرم و ایجاد ابرهای کومولونیمبوس میشود که همان ابرهای حامل رگبار و رعدوبرق هستند. در سواحل خزر نیز رطوبت انباشته شده در لایههای زیرین جو، با وزش بادهای ساحلی به سمت دامنههای البرز رانده شده و در برخورد با سردتر شدن هوا در ارتفاعات، به صورت بارشهای محلی و پراکنده فرو میریزد. این پدیده که در علم هواشناسی به «همرفت تابستانی» معروف است، معمولاً در ساعات بعدازظهر و اوایل شب به اوج خود میرسد و از آنجایی که سامانههای پیشبینی عددی، قدرت شبیهسازی دقیق مکان و زمان این رگبارها را ندارند، همواره با عدم قطعیت همراه است.
ارزیابی ریسک و مخاطرات ناشی از رگبار و رعدوبرق برای مناطق شهری و روستایی
اگرچه رگبارهای پراکنده، از نظر میزان کل بارش، چندان چشمگیر نیستند، اما شدت لحظهای آنها میتواند در مدت کوتاهی، حجم زیادی آب را بر سطح زمین جاری کند و شبکه زهکشی شهری را با چالش مواجه سازد. شهرهای ساحلی مانند رشت، انزلی، گرگان و ساری که با سیستم دفع آبهای سطحی قدیمی دستوپنجه نرم میکنند، در صورت تداوم بارش بیش از یک ساعت، با آبگرفتگی معابر اصلی و فرعی مواجه خواهند شد. همچنین، وقوع رعدوبرق در ارتفاعات آذربایجان غربی و البرز، تهدید جدی برای کوهنوردان، چوپانان و عشایر منطقه محسوب میشود؛ چراکه صاعقهزدگی در فضاهای باز و بدون سرپناه، یکی از مرگبارترین حوادث طبیعی در فلات ایران است. بنابراین، توصیه میشود شهرداریها و مدیریت بحران استانهای هدف، پیش از وقوع بارش، لایروبی کانالها و آمادهباش تجهیزات پمپاژ را در دستور کار قرار دهند و اطلاعرسانی به موقع به مردم از طریق پیامکهای هشداردهنده انجام شود.
تأثیر مثبت رگبارها بر منابع آبی و کشاورزی منطقه
در نیمه دوم تابستان که معمولاً با خشکی و کاهش رطوبت خاک همراه است، هر قطره باران برای کشاورزان و باغداران حکم طلا را دارد. استانهای آذربایجان غربی، مازندران و گیلان از قطبهای تولید محصولات باغی و زراعی کشور هستند و بارشهای اخیر میتواند نیاز آبی مزارع ذرت، برنج و درختان میوه را تأمین کرده و از تنش خشکی جلوگیری کند. همچنین، تغذیه آبهای زیرزمینی و افزایش سطح آب چشمهها و قنوات، از دیگر دستاوردهای این رگبارهاست که میتواند در بلندمدت به پایداری منابع آبی منطقه کمک کند. با این حال، کشاورزان باید مراقب وزش بادهای شدید و احتمالی تگرگ باشند که در صورت همراهی با این سامانه، میتواند خسارتهای جبرانناپذیری به محصولات برجا بگذارد و زحمت چندماهه را یکشبه بر باد دهد.
تحلیل پیشبینیهای عددی و دقت مدلهای هواشناسی در این سامانه
مدلهای معتبر جهانی مانند GFS و ECMWF، اگرچه در مقیاس کلی، وقوع این رگبارها را تأیید کردهاند، اما در تعیین شدت و زمان دقیق بارش در هر نقطه، تفاوتهای قابلتوجهی با یکدیگر دارند. این اختلاف نظر، ناشی از پیچیدگی توپوگرافی منطقه البرز و نیز تأثیرپذیری شدید سواحل خزر از گرمایش روزانه دریاست که مدلها را دچار خطای پیشبینی میکند. سازمان هواشناسی کشور معمولاً با رویکرد محافظهکارانه، بر پایه خروجی مدل میانمقیاس WRF که برای منطقه خاورمیانه بهینهسازی شده، پیشبینی خود را صادر میکند؛ اما همچنان شاهدیم که در برخی موارد، بارشهای محلی تا ۵۰ درصد شدیدتر یا ضعیفتر از پیشبینی رخ میدهند. از همین رو، به رانندگان و مسافران توصیه میشود که بهجای اتکای صرف به پیشبینیهای چندروزه، از سامانههای هشدار لحظهای و اپلیکیشنهای هواشناسی که دادههای راداری را نمایش میدهند، استفاده کنند.
چگونگی گسترش سامانه بارشی به سمت خراسان در روزهای دوشنبه و سهشنبه
پس از استقرار این سامانه ناپایدار بر فراز غرب و شمال کشور، پیشبینی میشود که هسته مرکزی آن طی روز یکشنبه به سمت شرق حرکت کند و تا دوشنبه، خراسان شمالی و بخشهایی از خراسان رضوی را تحت تأثیر قرار دهد. این جابهجایی ناشی از وزش بادهای غربی در تراز میانی جو است که مانند تسمه نقالهای، تودههای ابری و رطوبت را از سواحل مدیترانه و دریای سیاه به سمت شمال شرق ایران هدایت میکنند. اما با دور شدن سامانه از منبع رطوبتی دریای خزر، شدت بارشها در خراسان نسبت به مناطق شمالی کمتر خواهد بود و احتمالاً به صورت رگبارهای سبک و محلی در ارتفاعات بینالود و هزارمسجد دیده میشود. با این وجود، کاهش دید افقی و لغزندگی معابر در شهرهای مشهد، بجنورد و سبزوار میتواند ترافیک شهری را با اختلال مواجه کند؛ بنابراین پلیس راه و اورژانس جادهای باید تمهیدات لازم را برای تردد ایمن خودروها در نظر بگیرند.