احکام فقهی معاملات رمزارز از نگاه مراجع

نظر مراجع تقلید درباره ارز دیجیتال

برای بررسی حکم شرعی ارزهای دیجیتال، اول باید بین خود رمزارز و روش استفاده از آن تفاوت قائل شویم. خرید و نگهداری یک دارایی دیجیتال، استخراج رمزارز، قرض دادن، بخشیدن، استیکینگ و انجام معاملات فیوچرز از نظر فقهی ممکن است حکم یکسانی نداشته باشد. علاوه بر این ممکن است یک مرجع، اصل خرید و فروش رمزارز را تحت شرایطی بپذیرد، اما یک روش معاملاتی خاص را به خاطر وجود ربا، قمار، جایز نداند.

یکی از اصلی‌ترین اختلاف‌ها به موضوع «مالیت عرفی» مربوط می‌شود. در فقه، چیزی می‌تواند موضوع معامله قرار گیرد که از نظر عرف دارای ارزش باشد و برای آن منفعت عقلایی در نظر گرفته شود. مخالفان معاملات کریپتویی معتقدند برخی ارزهای دیجیتال فاقد مالیت معتبر، پشتوانه مشخص یا سازوکار قابل‌ اعتماد برای احقاق حق هستند. در مقابل، موافقان می‌گویند پذیرش عمومی، امکان انتقال، محدودیت عرضه و وجود بازار خرید و فروش می‌تواند برای یک دارایی دیجیتال ارزش عرفی ایجاد کند.

موضوع دیگر، «غرر» یا وجود ابهام و خطر غیرمتعارف در معامله است. نوسان شدید قیمت، ناشناس ‌بودن برخی صادرکنندگان، نبود اطلاعات کافی درباره پروژه‌ها و احتمال کلاهبرداری باعث شده است بعضی از فقها معاملات رمزارز را محل اشکال بدانند. در مقابل، برخی دیگر معتقدند صرف نوسان قیمت به معنای غرری یا باطل بودن تمام معاملات نیست و باید هر رمزارز و هر روش معامله به‌صورت جداگانه بررسی شود. در جدول زیر می‌توانید دیدگاه برخی از مراجع تقلید درباره خرید، فروش و استفاده از ارزهای دیجیتال را مشاهده کنید:

ارز دیجیتال در اسلام و قرآن

مسلما در قرآن به طور مستقیم به بیت‌ کوین، بلاک چین یا ارز دیجیتال اشاره نشده؛ زیرا این فناوری‌ها پدیده‌های اقتصادی جدیدی هستند. با این حال، برای بررسی حکم شرعی آن‌ها می‌توان از اصول کلی قرآن درباره مالکیت، تجارت و دادوستد استفاده کرد. مهم‌ترین این اصول شامل عدالت در معامله، رضایت طرفین، شفافیت، حفظ اموال، پرهیز از ربا و جلوگیری از تصاحب نامشروع دارایی دیگران است.

یکی از اصول مهم اسلامی، جلوگیری از «اکل مال به باطل» است؛ یعنی هیچ‌ کس نباید از راه فریب، تقلب، سوء استفاده یا معامله نامشروع، اموال دیگران را تصاحب کند. در بازار کریپتو پروژه‌های پانزی، توکن‌های جعلی، دست‌کاری قیمت، وعده سود قطعی و کلاهبرداری‌های اینترنتی می‌توانند با این اصل در تعارض باشند. بنابراین، حتی اگر اصل معامله ارز دیجیتال از نظر یک مرجع جایز باشد، کسب درآمد از راه فریب یا زیان‌زدن به دیگران مشروع نخواهد بود.

اصل دیگر، عدالت در معاملات است. بر این اساس، معامله نباید به ظلم، تضییع حق یا ضرر نامتعارف برای کسی منجر شود. آگاهی از موضوع معامله، قیمت، میزان ریسک و شرایط قرارداد اهمیت زیادی دارد. اگر کاربر بدون اطلاع کافی وارد قراردادی پیچیده شود یا پلتفرم اطلاعات مهمی را از او پنهان کند، معامله می‌تواند از نظر شرعی با ابهام و اشکال روبه‌رو شود.

شفافیت هم یکی از معیارهای مهم ارزیابی معاملات کریپتویی است. خریدار باید بداند چه می‌خرد، مالکیتش چطور منتقل می‌شود، صادرکننده یا توسعه‌دهنده چه کسی است و امکان برداشت یا انتقال آن چطور است. هرچه ابهام بیشتر باشد، احتمال مطرح‌ شدن غرر هم بیشتر می‌شود.

حفظ مال یکی دیگر از اصول مهم قرآن است. کاربران باید امنیت کیف پول و صرافی‌های معتبری مانند نوبیتکس و همچنین روش نگهداری دارایی را جدی بگیرند؛ چون سهل‌انگاری، افشای اطلاعات محرمانه یا استفاده از پروژه‌های نامعتبر می‌تواند سرمایه را به خطر بیندازد. همچنین اگر یک فعالیت کریپتویی با پول‌شویی، سرقت، تأمین مالی جرائم یا تضییع حقوق دیگران همراه باشد، نمی‌توان آن را مشروع دانست.

ربا هم در تمام معاملات مالی، از جمله فعالیت‌های کریپتویی ممنوع است. به همین خاطر ماهیت سود در وام‌دهی، استیکینگ، حساب‌های بهره‌دار و پلتفرم‌های تأمین مالی باید بررسی شود. اگر سود از یک قرض با نرخ از پیش تعیین‌شده حاصل شود، احتمال ربوی بودن آن مطرح است؛ اما اگر درآمد حاصل مشارکت واقعی، ارائه خدمت یا پذیرش ریسک اقتصادی باشد، ممکن است حکم متفاوتی داشته باشد.

جمع‌بندی

مراجع تقلید درباره معاملات رمزارزها دیدگاه یکسانی ندارند. برخی، معامله رمزارزها را تابع قوانین کشور یا پذیرش عرفی می‌دانند؛ برخی به خاطر فقدان مالیت، ابهام، غرر یا احتمال سوء استفاده، آن را باطل یا دارای اشکال اعلام کرده‌اند. از دیدگاه اصول اسلامی هم رعایت عدالت، شفافیت، حفظ مال، نبود ربا و جلوگیری از اکل مال به باطل ضروری است. به همین خاطر قبل از خرید، استخراج، استیکینگ یا انجام معاملات اهرمی، باید سازوکار فعالیت، قوانین رسمی و فتوای مرجع تقلید بررسی شود./