آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
این روزها که مدارس با کاستی های جدی در کیفیت حضور دانش آموزان دست و پنجه نرم می کنند، ناگهان خبری از راه می رسد که ذهن هر فعال آموزشی را به چالش می کشد: طراحی سوالات کنکور سراسری، با سطح دشواری فزاینده و پیچیدگی های مصنوعی. انگار که هر چه کیفیت آموزش در مدرسه پایین تر می آید، تست های کنکور سخت تر می شوند. در شرایطی که جامعه ایرانی انباشته از فشارهای روانی سال های اخیر است -از بحران اقتصادی گرفته تا ناامنی های جنگی و تبعات روانی پاندمی- انتخاب راهبرد «طراحی آزمونی دشوار و تنش زا»، نه تنها به افزایش استرس دانش آموزان می انجامد، بلکه موج جدیدی از اضطراب را تا روز اعلام نتایج تمدید می کند.
این رویکرد، در تضاد آشکار با اصول روان سنجی انسان گرایانه و نیز وظیفه ذاتی نظام آموزشی در حمایت از سرمایه های انسانی کشور است. سوال اصلی اینجاست که اگر هدف کنکور، کاهش نابرابری ها و تسهیل دسترسی به آموزش عالی است، چرا ابزار دستیابی به این هدف، خود به عاملی برای تشدید نابرابری روانی تبدیل شده است؟
برخی مدعی اند که «سخت بودنِ یکسان برای همه، عدالت را محقق می کند»، اما این گزاره، هم از منظر فلسفه تعلیم و تربیت و هم از دریچه روان شناسی یادگیری، نادرست است. آزمونی که فراتر از حد استاندارد طراحی شود، نه تنها قدرت تفکیک واقعی را کاهش می دهد، بلکه عواملی نظیر سرعت عمل، مدیریت زمان و حتی شانس را بیش از تسلط بر محتوای درسی در نتیجه نهایی دخیل می کند. این دقیقاً همان نقطه ای است که عدالت واقعی قربانی یک مغالطه آموزشی می شود.
نکته تأمل برانگیزتر، همزمانی این سیاست با حضور پررنگ مؤسسات پولی-آموزشی در فضای آمادگی کنکور است. آیا افزایش مصنوعی پیچیدگی سوالات، در واقع خدمتی به این نهادهای سوداگرانه است که با فروش بسته های آموزشی گران قیمت، از هراس دانش آموزان و خانواده هایشان تغذیه می کنند؟ در این میان، آنچه بیش از همه نادیده گرفته شده، زیست جهان واقعی دانش آموزان است. دانش آموزانی که در مدارس دولتی و با حداقل امکانات، ماه هاست با عقب ماندگی تحصیلی، کمبود معلم و نبود برنامه ریزی منسجم دست و پنجه نرم می کنند. برای آنها، یک تست سخت تر، می تواند یک آرزوی برباد رفته باشد.
نقد فلسفی - تربیتی «نسبی گرایی عادلانه» در طراحی آزمون
یکی از رایج ترین استدلال های طراحان سوالات کنکور، این است که «سخت بودنِ یکسان برای همه، به معنای عدالت است». این گزاره که می توان آن را «نسبی گرایی عادلانه» نامید، از منظر فلسفه تعلیم و تربیت، یک مغالطه آشکار محسوب می شود.
عدالت، به معنای فراهم کردن زمینه های برابر برای موفقیت است، نه اعمال یک قاعده سخت و یکسان بر همه، بدون توجه به تفاوت های فردی، محیطی و اقتصادی. در طراحی آزمون، یک سوال دشوار، به دلیل نقش پررنگ عواملی مثل سرعت عمل و مدیریت زمان، می تواند فرصت را از دانش آموزانی که در مدارس با کیفیت پایین تر تحصیل کرده اند، بگیرد و به نفع کسانی تمام شود که به منابع آموزشی پیشرفته تر دسترسی دارند. یک آزمون استاندارد و متعادل، ضمن حفظ قدرت تفکیک، می تواند به جای سنجش مهارت های سطحی و آزمون محور، به ارزیابی درک مفهومی و عمیق داوطلبان بپردازد و این دقیقاً همان چیزی است که در نظام های آموزشی پیشرفته جهان دنبال می شود.
تبعات روانی - تربیتی طراحی سوالات دشوار بر داوطلبان و جامعه
در شرایطی که بسیاری از دانش آموزان ایرانی، به دلیل بحران های اقتصادی، ناامنی های منطقه ای و پیامدهای روانی پاندمی، در بالاترین سطح استرس و اضطراب به سر می برند، طراحی یک آزمون با پیچیدگی مصنوعی و غیرضروری، یک تصمیم غیرانسانی و ضدتربیتی تلقی می شود. پژوهش های روان شناسی نشان می دهد که اضطراب بالا، عملکرد شناختی فرد را به شدت کاهش می دهد و توانایی حل مسئله و به خاطر سپردن اطلاعات را مختل می کند.
این دقیقاً نقطه ای است که آزمون های سخت، نه تنها به ارزیابی واقعی استعدادها نمی پردازند، بلکه به دلیل ایجاد فشار روانی بالا، عملکرد داوطلبان را پایین تر از توان واقعی آنها نشان می دهند. همچنین، این رویه، موج اضطراب را تا روز اعلام نتایج تمدید می کند و دانش آموزان را از یک فرصت برای رشد و خودشکوفایی، به یک میدان جنگ روانی تبدیل می کند. جامعه شناسان آموزشی هشدار داده اند که این سیاست، می تواند به افزایش اختلالات روانی و کاهش کیفیت زندگی جوانان منجر شود.
نقش و جایگاه مؤسسات پولی - آموزشی در ایجاد و تشدید این سیاست
بخش قابل توجهی از نقدهای وارد بر سیاست دشوارسازی سوالات کنکور، به حضور پررنگ و سوداگرانه مؤسسات آموزشی خصوصی بازمی گردد. این مؤسسات که با فروش بسته های آموزشی، کلاس های فشرده و آزمون های شبیه ساز، میلیاردها تومان گردش مالی دارند، از فضای ترس و اضطراب دانش آموزان تغذیه می کنند. هر چه سوالات کنکور دشوارتر و غیرقابل پیش بینی تر باشد، نیاز به شرکت در دوره های آمادگی و خرید منابع گران قیمت بیشتر می شود و این مؤسسات، به تدریج به کارگزاران اصلی نظام سنجش تبدیل می شوند.
به عبارت دیگر، یک رابطه پنهان و نانوشته بین طراحان سوالات سخت و مؤسسات آموزشی پولی شکل گرفته است؛ رابطه ای که در آن، مدرسه به حاشیه رانده می شود و دانش آموزان، ناگزیر به سمت خرید خدمات آموزشی خصوصی سوق داده می شوند. این روند، نه تنها عدالت آموزشی را نقض می کند، بلکه نظام تعلیم و تربیت عمومی را از کارکرد اصلی خود، یعنی آموزش برابر و باکیفیت برای همه، دور می سازد.
تحلیل تطبیقی با نظام های آموزشی موفق جهان؛ آزمون دشوار، نشانه کیفیت نیست
نگاهی به تجربه نظام های آموزشی موفق در کشورهای پیشرفته مانند فنلاند، ژاپن، کره جنوبی یا حتی سنگاپور، به خوبی نشان می دهد که دشوار بودن سوالات، هرگز معیار کیفیت سنجش محسوب نمی شود. در این کشورها، آزمون های ورودی دانشگاه با اصولی طراحی می شوند که علاوه بر سنجش دانش محتوایی، توانایی استدلال، تحلیل و حل مسئله را نیز ارزیابی کنند، اما این سنجش، هرگز با پیچیدگی های مصنوعی و غیرمنطقی همراه نیست.
به عنوان مثال، در آزمون های استاندارد بین المللی مثل PISA، سوالات به گونه ای طراحی می شوند که برای اکثر دانش آموزان، قابل فهم و پاسخ دادن باشند و قدرت تفکیک آنها، از طریق دامنه متنوع سوالات، نه از طریق غیرممکن کردن پاسخگویی، حاصل می شود. این تجربه جهانی نشان می دهد که می توان آزمونی طراحی کرد که هم از اعتبار علمی برخوردار باشد، هم بار روانی آن تا زمان اعلام نتایج، غیرضروری نباشد و هم به جای تشدید نابرابری، فرصت های برابر را برای همه فراهم کند.
راهکارهای جایگزین و پیشنهادهای عملی برای اصلاح نظام سنجش
با توجه به نقدهای وارد بر سیاست فعلی، کارشناسان آموزشی راهکارهای جایگزینی را پیشنهاد کرده اند که می تواند به بهبود نظام سنجش و کاهش فشار بر داوطلبان کمک کند.
- نخستین پیشنهاد، کاهش ضریب تأثیر کنکور در پذیرش دانشگاهی و تقویت سوابق تحصیلی (معدل) است تا دانش آموزان تشویق شوند که در طول سال های تحصیلی، به جای آزمون محوری، بر یادگیری عمیق و مستمر متمرکز شوند.
- دومین راهکار، طراحی آزمون های تخصصی و مرحله ای برای هر رشته است که به جای یک آزمون سراسری سخت و یکسان، امکان سنجش دقیق تر و منصفانه تر را فراهم کند.
- سومین پیشنهاد، برگزاری کارگاه های توانمندسازی برای معلمان و طراحان سوالات است تا آنها با اصول روان سنجی مدرن و طراحی سوالات استاندارد آشنا شوند و از ایجاد پیچیدگی های مصنوعی خودداری کنند.
- چهارم و مهم تر از همه، بازنگری اساسی در نظام آموزشی کشور و حرکت به سمت کاهش وابستگی به کنکور، افزایش کیفیت مدارس و توجه به زیست جهان دانش آموزان است تا آزمون، به جای یک مانع، به یک ابزار توانمندساز برای شکوفایی استعدادها تبدیل شود.