آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
اگر این روزها در تهران از مسیریاب استفاده کرده‌اید، حتماً متوجه رفتار عجیب آن شده‌اید. نشانگر موقعیت‌یاب، ناگهان چند صد متر آن‌ورتر می‌پرد، مسیر را اشتباه نشان می‌دهد و گاهی اصلاً خودرو را روی نقشه نمی‌بیند. این اتفاق، مختص یک اپلیکیشن خاص نیست. تقریباً تمامی مسیریاب‌های موبایل و همچنین سامانه‌های موقعیت‌یاب تاکسی‌های اینترنتی، طی روزهای اخیر با اختلال شدید و بی‌سابقه‌ای در تهران مواجه شده‌اند.
کاربران شبکه‌های اجتماعی، از جمله در توییتر و تلگرام، از تجربه‌های خود در این چند روز نوشته‌اند؛ از تاخیر در رسیدن تاکسی‌های اینترنتی گرفته تا مسیرهای اشتباهی که رانندگان را به مقصدهای نادرست هدایت می‌کند. برخی کارشناسان فنی، این اختلال را به پارازیت‌های شدید یا تغییرات در ماهواره‌های GPS نسبت می‌دهند، اما برخی دیگر معتقدند که ممکن است این مشکل ناشی از ازدحام بیش از حد سیگنال‌های مخابراتی یا حتی حملات سایبری به زیرساخت‌های موقعیت‌یابی باشد. با توجه به وابستگی روزافزون مردم و کسب‌وکارها به سامانه‌های موقعیت‌یاب، این اختلال، نه فقط یک مزاحمت ساده، بلکه یک چالش جدی برای حمل‌ونقل شهری، کسب‌وکارهای اینترنتی و حتی خدمات اضطراری محسوب می‌شود.
سیگنال‌شناسی GPS و نحوه عملکرد آن در شرایط عادی و مختل
جی‌پی‌اس (GPS)، یک سامانه مبتنی بر ۲۴ ماهواره فعال در مدار زمین است که با ارسال سیگنال‌های دقیق به گیرنده‌های زمینی، موقعیت مکانی را با دقت چند متر محاسبه می‌کند. در شرایط عادی، گیرنده‌های GPS در گوشی‌های موبایل، با دریافت سیگنال از حداقل ۴ ماهواره، موقعیت خود را با دقت بالایی تعیین می‌کنند. اما هرگونه اختلال در سیگنال‌های دریافتی، مانند پارازیت‌دهی، انعکاس سیگنال از ساختمان‌های بلند (اثر چندمسیره) یا اختلالات یونسفری، می‌تواند دقت موقعیت‌یابی را به شدت کاهش دهد. در تهران، تراکم بالای ساختمان‌های بلند و وجود سیگنال‌های مخابراتی متعدد، همواره یک چالش برای GPS بوده، اما اختلال اخیر با شدت و گستردگی بی‌سابقه، نشان از یک عامل فراتر از مشکلات معمول شهری دارد.
بررسی سناریوی پارازیت‌های عمدی و غیرعمدی
یکی از محتمل‌ترین فرضیه‌ها، استفاده از پارازیت‌های قوی برای مختل کردن سیگنال‌های GPS است. این کار، یا به صورت عمدی برای اهداف امنیتی (مانند جلوگیری از هدایت پهپادهای دشمن) یا به صورت غیرعمدی ناشی از تداخل فرکانسی تجهیزات مخابراتی انجام می‌شود. تجربه جهانی نشان داده که در مناطق درگیر تنش‌های نظامی، پارازیت‌دهی GPS به عنوان یک تاکتیک رایج استفاده می‌شود. با توجه به موقعیت حساس ژئوپلیتیکی ایران، برخی تحلیلگران احتمال می‌دهند که این اختلال، بخشی از یک اقدام امنیتی یا واکنش به تهدیدات سایبری باشد. اما نکته‌ای که این فرضیه را با تردید مواجه می‌کند، گستردگی و مدت زمان طولانی این اختلال است که معمولاً در اقدامات پارازیتی کوتاه‌مدت و مقطعی نیست.
نقش حملات سایبری و جعل موقعیت (GPS Spoofing)
فرضیه دیگر، حملات سایبری از نوع «جعل موقعیت» (GPS Spoofing) است. در این روش، هکرها با ارسال سیگنال‌های جعلی قوی‌تر از سیگنال‌های اصلی ماهواره‌ها، گیرنده‌های GPS را فریب می‌دهند و موقعیت قلابی را به آنها نشان می‌دهند. این نوع حمله، بسیار پیچیده‌تر از پارازیت ساده است و می‌تواند اهداف دقیق‌تری را دنبال کند. در سال‌های اخیر، حملات اسپوفینگ علیه کشتی‌ها و هواپیماها در خاورمیانه افزایش یافته است و احتمال وقوع آن در مقیاس شهری نیز وجود دارد. با این حال، اجرای چنین حمله‌ای در یک کلانشهر مانند تهران، نیازمند تجهیزات بسیار پیشرفته و توان فنی بالایی است و انجام آن توسط گروه‌های غیردولتی بسیار دشوار به نظر می‌رسد.
تأثیر اختلال بر حمل‌ونقل شهری و کسب‌وکارهای آنلاین
اختلال GPS، زنجیره‌ای از مشکلات را در شهر به راه انداخته است. تاکسی‌های اینترنتی که برای یافتن مسافر و رسیدن به مقصد، کاملاً به موقعیت‌یاب وابسته هستند، دچار سردرگمی شده‌اند و زمان انتظار کاربران به شدت افزایش یافته است. رانندگان اسنپ و تپسی، از نمایش موقعیت اشتباه خود بر روی نقشه و عدم تطابق مسیر پیشنهادی با مسیر واقعی گلایه دارند. همچنین، پیک‌های موتوری که برای تحویل کالا و غذا به مسیریاب‌ها تکیه دارند، با تأخیرهای قابل‌توجهی مواجه شده‌اند. حتی خدمات شهری مانند آمبولانس‌ها و آتش‌نشانی که در شرایط اضطراری به مکان‌یابی دقیق نیاز دارند، ممکن است تحت تأثیر این اختلال قرار گیرند. در مجموع، برآورد می‌شود که خسارت اقتصادی این اختلال، روزانه ده‌ها میلیارد تومان به کسب‌وکارهای وابسته به موقعیت تحمیل کند.
واکنش مسئولان و راهکارهای پیشنهادی برای کاربران
تا لحظه تنظیم این گزارش، هیچ مرجع رسمی از جمله سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، وزارت ارتباطات یا مرکز مدیریت راه‌های کشور، درباره علت این اختلال اظهارنظر نکرده است. این سکوت، به افزایش نگرانی‌ها و شایعات در فضای مجازی دامن زده است. به کاربران توصیه می‌شود که در شرایط فعلی، برای مسیریابی، از چند روش ترکیبی استفاده کنند: استفاده از نقشه‌های آفلاین ذخیره‌شده در گوشی، پرسش از محلی‌ها و رانندگان آشنا، و توجه به تابلوهای راهنمایی شهری. همچنین، بهتر است که رانندگان تاکسی‌های اینترنتی، مسیرهای پیشنهادی را با واقعیت تطبیق دهند و صرفاً به مسیریاب اعتماد نکنند. انتظار می‌رود که مسئولان، هرچه سریع‌تر با انتشار یک اطلاعیه رسمی، نسبت به شفاف‌سازی و کاهش نگرانی عمومی اقدام کنند.