آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
تصور کنید ساعت ها در یک قطار بی‌حرکت گرفتار شده‌اید، هوا گرم است، آب آشامیدنی تمام شده و کسی هم پاسخگوی شما نیست. این، کابوسی است که امروز برای صدها مسافر قطارهای مسیر تهران - اهواز و تهران - قم به واقعیت پیوسته است. از ساعات اولیه امروز، حرکت قطارها در این دو مسیر به دلیل خرابی واگن‌های قطار اهواز، با اختلال شدید مواجه شده است. واگن‌هایی که قرار بود مسافران را به مقصد برسانند، حالا خودشان به یک مانع بزرگ تبدیل شده‌اند.
مسافران قطارهایی که در ابتدای مسیر متوقف شده‌اند، ساعتهاست که در انتظار ادامه حرکت، سرگردان و کلافه نشسته‌اند. برخی از آنها از دیشب و برخی از ساعات اولیه صبح، در ایستگاه‌ها یا میان راه، چشم به راه تعیین تکلیف قطارها هستند. گزارش‌های رسیده از مسافران حاضر در قطارها، حکایت از شرایطی بحرانی دارد. دسترسی به آب آشامیدنی سالم به شدت محدود شده و بسیاری از مسافران، ساعتهاست که غذایی مصرف نکرده‌اند. در برخی واگن‌ها، برق نیز قطع شده و هوای گرم، طاقت افراد را به ویژه کودکان و سالمندان، به شدت کاهش داده است.
با وجود ساعات طولانی توقف و تشدید نارضایتی مسافران، هیچ اطلاعیه رسمی و دقیقی از سوی مسئولان راه‌آهن درباره علت اصلی خرابی و زمان برطرف شدن آن به مسافران اعلام نشده است. این سکوت و بی‌خبری، بر نگرانی‌ها افزوده است. شماری از مسافران که توانایی تحمل این شرایط را نداشته‌اند، ناچار شده‌اند از قطار پیاده شوند و مسیر خود را از طریق جاده‌های خاکی یا با کمک خودروهای عبوری ادامه دهند، در حالی که بسیاری دیگر، چاره‌ای جز انتظار ندارند. این اختلال، در شرایطی رخ داده است که همزمان با روزهای پایانی هفته و تعطیلات پیش‌رو، حجم سفرهای ریلی افزایش یافته و بسیاری از مسافران، برای رسیدن به مناسبت‌های کاری یا خانوادگی عجله دارند. حالا اما، برنامه‌های آنها بر هم ریخته است.
علت‌شناسی فنی خرابی و تأثیر آن بر شبکه ریلی
خرابی واگن‌های قطار اهواز، یکی از جدی‌ترین اختلالات چند سال اخیر در شبکه ریلی کشور است. بر اساس گزارش‌های اولیه، این خرابی که عمدتاً ناشی از نقص فنی در سیستم ترمز و کوپلینگ واگن‌ها بوده، باعث شده است که قطارهای مسیر تهران - اهواز در ابتدای مسیر متوقف شوند و به دلیل محدودیت‌های عملیاتی در مانور و جابجایی واگن‌های معیوب، کل مسیر با اختلال مواجه شود. نکته حائز اهمیت این است که ناوگان ریلی کشور، به ویژه واگن‌های متعلق به بخش خصوصی و شرکت‌های مسافربری، از میانگین سنی بالایی برخوردار هستند و بسیاری از آنها به دلیل کمبود بودجه و عدم بازسازی به موقع، در معرض نقص‌های فنی قرار دارند. این خرابی‌ها، نه تنها باعث تأخیر در حرکت قطارها می‌شود، بلکه ایمنی مسافران را نیز به مخاطره می‌اندازد و در صورت وقوع حوادث جدی‌تر، میتواند به فاجعه‌ای انسانی منجر شود. بنابراین، سرمایه‌گذاری در نوسازی ناوگان ریلی و بازسازی واگن‌های فرسوده، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر برای پیشگیری از تکرار چنین اختلالاتی است.
بررسی وضعیت مسافران و نقص در خدمات‌رسانی
گزارش‌های دریافتی از مسافران گرفتار، نشان از نبود یک سیستم مدیریت بحران کارآمد در راه‌آهن دارد. ساعتها توقف در قطار، بدون دسترسی به آب آشامیدنی سالم و غذا، یک وضعیت غیرانسانی است که نباید برای هیچ مسافری رخ دهد. مسئولان راه‌آهن موظف‌اند که در چنین شرایطی، با اعزام تیم‌های امدادی، نسبت به تأمین آب و غذای مسافران و همچنین ارائه اطلاع‌رسانی شفاف و به‌موقع، اقدام کنند.
اما این بار، سکوت مسئولان و نبود یک برنامه عملیاتی مشخص برای مواقع اضطراری، باعث شده است که مسافران در شرایط نامناسبی رها شوند. علاوه بر این، قطعی برق در برخی واگن‌ها و گرمای شدید هوا، وضعیت را برای مسافران به ویژه افراد مسن، بیماران و کودکان، به شدت دشوار کرده است. ضروری است که راه‌آهن، با تشکیل یک ستاد بحران دائمی و همچنین هماهنگی با هلال‌احمر و اورژانس، برای جلوگیری از بروز حوادث مشابه در آینده، برنامه‌ریزی کند.
تأثیر اختلال بر اقتصاد حمل‌ونقل و گردشگری
اختلال در مسیر ریلی تهران، علاوه بر نارضایتی مسافران، تأثیرات منفی قابل‌توجهی بر اقتصاد حمل‌ونقل ریلی و صنعت گردشگری کشور دارد. با توجه به اینکه تعطیلات پیش‌رو، یکی از اوج‌های سفرهای ریلی در کشور محسوب می‌شود، این اختلال میتواند به لغو سفرها، کاهش درآمد شرکت‌های ریلی و افزایش تقاضا برای حمل‌ونقل جاده‌ای منجر شود.
بسیاری از مسافران که برنامه‌های دقیقی برای سفرهای کاری یا خانوادگی خود داشتند، اکنون مجبور به تغییر برنامه یا لغو سفرهای خود شده‌اند که این موضوع، به کاهش رونق گردشگری و آسیب به کسب‌وکارهای وابسته به گردشگری، مانند هتل‌ها، رستوران‌ها و تورهای مسافرتی، دامن می‌زند. همچنین، این اختلال میتواند به کاهش اعتماد عمومی به حمل‌ونقل ریلی و روی آوردن مسافران به وسایل نقلیه شخصی یا اتوبوس‌ها منجر شود که خود، ترافیک جاده‌ای را افزایش داده و هزینه‌های جانبی بیشتری را به کشور تحمیل می‌کند.
نقد عملکرد اطلاع‌رسانی راه‌آهن و مسئولان مربوطه
یکی از مهم‌ترین نقاط ضعف در مدیریت این بحران، ضعف شدید در اطلاع‌رسانی است. مسافران ساعتهاست که از وضعیت قطار خود بی‌خبرند و هیچ اطلاعیه دقیقی درباره علت خرابی، زمان برطرف شدن آن و برنامه‌های جایگزین از سوی مسئولان راه‌آهن و یا شرکت‌های مسافربری به آنها ارائه نشده است. این سکوت، باعث شده است که شایعات و اخبار غیررسمی در فضای مجازی منتشر شود و بر نگرانی‌ها و نارضایتی مسافران افزوده گردد.
در بحران‌های مشابه در کشورهای توسعه‌یافته، معمولاً با استفاده از سیستم‌های پیامکی، اپلیکیشن‌های موبایل و نیز حضور مسئولان در محل، مسافران را در جریان آخرین تصمیمات قرار می‌دهند. در ایران، این رویکرد هنوز به صورت جدی پیاده‌سازی نشده است و مسافران، همچنان در تاریکی و انتظار، سرگردان هستند. راه‌آهن باید با تشکیل یک کمیته اطلاع‌رسانی و نیز حضور مستمر مدیران در محل، نسبت به مدیریت ادراک مسافران و کاهش التهابات روانی اقدام کند.
راهکارهای عملی برای جبران خسارت و پیشگیری از حوادث مشابه
برای جبران خسارت‌های وارده به مسافران، راه‌آهن باید علاوه بر عذرخواهی رسمی و قبول مسئولیت، اقدامات عملیاتی زیر را در دستور کار قرار دهد:
- اول، بازپرداخت کامل هزینه بلیط تمام مسافران متضرر یا ارائه بلیط رایگان برای سفرهای آینده به آنها.
- دوم، اعزام تیم‌های حمایتی و روان‌شناختی به مسافران گرفتار برای کاهش استرس و اضطراب آنها.
- سوم، پرداخت غرامت اضافی به مسافرانی که به دلیل تأخیر، متحمل خسارت‌های مالی یا جانی شده‌اند.
برای پیشگیری از حوادث مشابه، راه‌آهن باید یک برنامه جامع نوسازی ناوگان را با اولویت واگن‌های مسافری تدوین کند و از محل بودجه‌های عمرانی و یا جذب سرمایه‌گذاران خصوصی، نسبت به جایگزینی واگن‌های فرسوده با واگن‌های جدید و استاندارد اقدام نماید. همچنین، راه‌اندازی سامانه پایش لحظه‌ای وضعیت واگن‌ها (مشابه سامانه‌های عیب‌یابی در صنعت هوانوردی) میتواند از بروز بسیاری از خرابی‌های ناگهانی جلوگیری کند.