در تازه‌ترین گزارش سرویس فرهنگی و هنری آسیانیوز ایران سراغ اثری رفته‌ایم که نامش برای گوش ایرانی آشناست، اما نوشتن و خواندن درست آن هنوز پرسش‌برانگیز است: اپرای «کوراوغلو». این اپرای پنج‌پرده‌ای ساخته اوزیر حاجی‌بیگلی، یکی از مهم‌ترین پیوندهای موسیقی صحنه‌ای مدرن با حماسه عاشیق‌هاست؛ حماسه‌ای که فقط به جمهوری آذربایجان امروز تعلق ندارد و در آذربایجان ایران، خراسان و حتی بخشی از ردیف موسیقی ایرانی نیز رد زنده‌ای از آن دیده می‌شود.
بالاخره «کوراغلی»، «کوراوغلی» یا «کوراوغلو»؟
نام اصلی اثر در زبان آذربایجانی Koroğlu نوشته می‌شود؛ در ترکی استانبولی هم صورت Köroğlu رایج است. جزء «oğlu» در زبان‌های ترکی به معنای «پسرِ» است و نام قهرمان را می‌توان «پسر مرد کور» معنا کرد. بنابراین نزدیک‌ترین آوانویسی فارسی به دیکته اصلی، «کوراوغلو» است. «کوراوغلی» و «کوراغلی» شکل‌هایی‌اند که در فارسی جا افتاده‌اند، اما در این گزارش از صورت دقیق‌تر «کوراوغلو» استفاده می‌کنیم.
نام آهنگ‌ساز نیز در زبان خودش Üzeyir Hacıbəyli است؛ نامی که در منابع فارسی به شکل‌های «اوزیر حاجی‌بیگلی»، «عزیر حاجی‌بیگف» و صورت‌های نزدیک دیگر نوشته شده است. حاجی‌بیگلی از بنیان‌گذاران موسیقی حرفه‌ای و اپرای آذربایجانی بود و توانست زبان موسیقی عاشیقی و مقام‌های منطقه را وارد قالب بزرگ و چندلایه اپرا کند.
«کوراوغلو» فقط روایت یک شورش افسانه‌ای نیست؛ صدای مردمی است که بی‌عدالتی را تحمل نمی‌کنند و قهرمانشان را با شعر، ساز و آواز از نسلی به نسل دیگر می‌سپارند.
داستان اپرا؛ از کورشدن علی تا قیام روشن
داستان با علی، مهتر و اسب‌شناس خان، آغاز می‌شود. حسن‌خان به‌دلیل خشم و خودکامگی، علی را نابینا می‌کند. پسر او، روشن، پس از این ستم نام «کوراوغلو» را برمی‌گزیند و علیه خان‌ها و مناسبات ظالمانه به پا می‌خیزد. او در دژ چنلی‌بل، به همراه یارانش، به نماد مقاومت بدل می‌شود. نیگار نیز در این روایت تنها یک شخصیت عاشقانه نیست؛ حضور او به داستان عاطفه، انتخاب و نیروی انسانی می‌دهد.
لیبرتوی اپرا بر پایه روایت‌های گوناگون حماسه تنظیم شده و از میان نسخه‌های متعدد منطقه، یک خط نمایشی منسجم ساخته است: ستم، تحقیر، برخاستن، همبستگی و امید. همین ترکیب است که باعث شده اثر، حتی برای شنونده‌ای که زبان آذربایجانی نمی‌داند، قابل‌فهم و پرکشش باقی بماند.
موسیقی «کوراوغلو» چرا این‌قدر پرقدرت است؟
حاجی‌بیگلی در این اثر نه موسیقی محلی را به تزئینی سطحی تقلیل می‌دهد و نه اپرای اروپایی را بی‌کم‌وکاست تقلید می‌کند. او منطق دراماتیک اپرا، ارکستر سمفونیک، گروه کر و آواز کلاسیک را با بیان عاشیقی، مقام و رنگ‌آمیزی سازهای منطقه پیوند می‌زند. تار، زورنا و بالابان در جهان صوتی این اثر فقط ابزار ایجاد «حال‌وهوای محلی» نیستند؛ بخشی از هویت دراماتیک اپرا را می‌سازند.
اورتور مشهور «کوراوغلو» از نخستین لحظه، نیروی پیش‌برنده اثر را آشکار می‌کند. ریتم‌های کوبنده، جمله‌های پهلوانی و اوج‌های ارکسترال، پیش از بالا رفتن پرده فضای قیام را می‌سازند. در مقابل، صحنه‌های عاشقانه و تغزلی با ملودی‌هایی نرم‌تر و انعطاف‌پذیرتر پیش می‌روند. همین تضاد میان حماسه و عاطفه، اپرا را از یک قطعه صرفاً پرشور به اثری چندوجهی تبدیل کرده است.
گزیده‌ای از اورتور کوراغلو
نخستین اجرا؛ شبی مهم در تاریخ اپرای آذربایجان
نخستین اجرای اپرای «کوراوغلو» در ۳۰ آوریل ۱۹۳۷، برابر با ۱۰ اردیبهشت ۱۳۱۶ در تئاتر دولتی اپرا و باله آذربایجان در باکو روی صحنه رفت. خود اوزیر حاجی‌بیگلی رهبری اجرای نخست را بر عهده داشت و بولبول، خواننده نامدار آذربایجانی، نقش کوراوغلو را اجرا کرد. بولبول بعدها این نقش را بیش از ۴۰۰ بار خواند و تصویر او در لباس قهرمان، به یکی از نمادهای ماندگار این اپرا تبدیل شد.
اثر در سال ۱۹۴۱ میلادی، برابر با ۱۳۲۰ خورشیدی، جایزه دولتی اتحاد شوروی را برای آهنگ‌ساز به همراه آورد. منابع رسمی جمهوری آذربایجان همچنین از اجرای اپرا در ایران در همان سال یاد کرده‌اند؛ نشانه‌ای مهم از این‌که رفت‌وآمد فرهنگی اثر با ایران، موضوعی تازه و ساخته امروز نیست.
| مشخصه |
اطلاعات |
| نام اصلی |
Koroğlu |
| آهنگ‌ساز |
Üzeyir Hacıbəyli؛ اوزیر حاجی‌بیگلی |
| قالب |
اپرا در پنج پرده |
| نخستین اجرا |
۳۰ آوریل ۱۹۳۷؛ ۱۰ اردیبهشت ۱۳۱۶، باکو |
| خواننده نقش اصلی |
بولبول |
| پیوند با ایران |
روایت‌های آذربایجان ایران و خراسان، ردیف موسیقی ایرانی و اجرای گزارش‌شده در ۱۳۲۰ |
پیوند «کوراوغلو» با ایران؛ فراتر از مرزهای امروز
اگر حماسه کوراوغلو را فقط در قاب مرزهای سیاسی امروز ببینیم، بخش بزرگی از تاریخ آن را از دست می‌دهیم. روایت‌های این قهرمان در حوزه فرهنگی گسترده‌ای از آناتولی و قفقاز تا آسیای میانه و ایران زندگی کرده‌اند. در آذربایجان ایران، داستان‌های کوراوغلو با سنت عاشیق‌ها، ساز قوپوز و اجرای شفاهی پیوند خورده‌اند. عاشیق، هم راوی است، هم شاعر، هم نوازنده و گاهی بازیگر؛ درست همان ترکیبی که حماسه را زنده نگه می‌دارد.
دانشنامه ایرانیکا گزارش می‌کند که روایت کوراوغلو در قهوه‌خانه‌های آذربایجان و شمال خراسان اجرا می‌شده است. در نمونه خراسانی، بخش‌های منظوم می‌توانست به ترکی و بخش‌های روایی به فارسی اجرا شود؛ تصویری روشن از هم‌زیستی زبانی در فرهنگ ایرانی. ایرانیکا همچنین به جایگاه نام کوراوغلو در موسیقی ایرانی، از جمله گوشه یا رنگی در فضای ماهور و موسیقی همراه کشتی پهلوانی، اشاره می‌کند.
انتشار نسخه‌ای از روایت کوراوغلو در تبریز در سال ۱۹۶۶ میلادی، برابر با ۱۳۴۵ خورشیدی، شاهد دیگری است بر حضور این حماسه در حافظه فرهنگی ایران. بنابراین ارتباط «کوراوغلو» با ایران یک پیوند تزئینی برای جذاب‌ترکردن گزارش نیست؛ بخشی مستند از مسیر تاریخی داستان است.
چرا این اپرا هنوز شنیدنی است؟
در روزگاری که بسیاری از آثار پرخرج صحنه‌ای خیلی زود کهنه می‌شوند، «کوراوغلو» همچنان قدرت خود را حفظ کرده است. دلیلش تنها ملودی‌های مشهور یا شکوه ارکستر نیست. هسته داستان—مقاومت در برابر تحقیر و قدرت خودکامه—برای نسل‌های مختلف قابل بازخوانی است. قهرمان اثر یک فرد منزوی نیست؛ نیروی او از جمع و از اعتماد مردم می‌آید.
برای شنونده ایرانی، جذابیت دیگری هم وجود دارد: موسیقی اثر غریبه نیست. حتی اگر شکل اپرایی و ارکستراسیون اروپایی باشد، گردش ملودی‌ها، حالت آوازها، سازها و بیان حماسی آن به گوش مردم آذربایجان ایران و بسیاری از دوستداران موسیقی نواحی آشناست. این همان نقطه‌ای است که «کوراوغلو» را به پلی میان اپرا، موسیقی مردمی و حافظه مشترک منطقه تبدیل می‌کند.
پرسش‌های متداول درباره اپرای کوراوغلو
دیکته درست نام اپرا چیست؟
نام اصلی آذربایجانی Koroğlu است و «کوراوغلو» نزدیک‌ترین صورت فارسی به تلفظ و ساخت واژه اصلی به‌شمار می‌رود. «کوراوغلی» و «کوراغلی» نیز در فارسی رایج‌اند.
آهنگ‌ساز اپرای کوراوغلو چه کسی است؟
آهنگ‌ساز اثر اوزیر حاجی‌بیگلی با نام اصلی Üzeyir Hacıbəyli است؛ از چهره‌های بنیادین موسیقی حرفه‌ای آذربایجان.
اپرای کوراوغلو نخستین‌بار چه زمانی اجرا شد؟
نخستین اجرا در ۳۰ آوریل ۱۹۳۷، برابر با ۱۰ اردیبهشت ۱۳۱۶، در باکو برگزار شد.
کوراوغلو چه ارتباطی با ایران دارد؟
روایت‌های کوراوغلو در آذربایجان ایران و شمال خراسان اجرا می‌شده‌اند، در سنت عاشیقی و موسیقی ایرانی حضور دارند و نسخه‌ای از این حماسه نیز در تبریز منتشر شده است.
منابع پژوهش: کتابخانه ریاست‌جمهوری جمهوری آذربایجان، پارتیتور رسمی اثر، دانشنامه ایرانیکا و اسناد مربوط به نخستین اجرای اپرا. اطلاعات تاریخی در متن با تفکیک تاریخ میلادی و خورشیدی تنظیم شده است.
شما کدام بخش از «کوراوغلو» را بیشتر دوست دارید: روایت پهلوانی، آوازهای عاشیقی یا شکوه ارکسترال اپرا؟ دیدگاه خود را در بخش نظرات در پایین این گزارش آسیانیوز ایران بنویسید.