آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
تهران، صبح دوشنبه، بار دیگر لرزید. ساعت ۷:۱۹، زمین زیر پای ساکنان شرق پایتخت به لرزه درآمد و ساختمان‌ها برای لحظاتی، این حس آشنا را به یادشان آورد. زمین‌لرزه‌ای با قدرت ۳.۸ ریشتر و در عمق ۸ کیلومتری، حوالی پردیس را لرزاند. این لرزش، هرچند خفیف بود، اما درست در شرایطی رخ داد که فضای روانی جامعه، آکنده از اخبار تنش‌های نظامی و امنیتی بود. نتیجه، چیزی نبود جز یک موج سهمگین از شایعات که در شبکه‌های اجتماعی، سریع‌تر از امواج زلزله منتشر شد.
در کمتر از چند دقیقه پس از اعلام خبر، کاربران فضای مجازی به تکاپو افتادند. برخی از «تست موشکی» نوشتند، برخی از «انفجار زیرزمینی» و برخی دیگر حتی از «آزمایش هسته‌ای» در اعماق زمین. هرکس، به فراخور ذهنیت خود، روایتی ساخت. اما کارشناسان زلزله‌شناسی، با آرامش و دقت علمی، به این شایعات پاسخ دادند. مهدی زارع، استاد پژوهشکده بین‌المللی زلزله‌شناسی، با قاطعیت اعلام کرد که این زمین‌لرزه‌ها کاملاً طبیعی و زمین‌ساختی هستند و کوچک‌ترین ارتباطی با آزمایش‌های هسته‌ای یا انفجارهای نظامی ندارند.
او با اشاره به عمق ۸ تا ۱۰ کیلومتری این زمین‌لرزه‌ها، توضیح داد که حتی عمیق‌ترین آزمایش‌های هسته‌ای جهان، حداکثر در اعماق حدود ۱.۵ تا ۲ کیلومتری انجام شده‌اند. بنابراین، وقوع چنین رویدادهایی در عمق ۱۰ کیلومتری، عملاً احتمال هسته‌ای بودن را منتفی می‌کند. علاوه بر عمق، الگوی امواج لرزه‌ای نیز شاهدی دیگر بر طبیعی بودن این رویدادهاست. زارع توضیح داد که انفجارهای زیرزمینی، امواج فشاری (P) بسیار قوی و امواج برشی (S) بسیار ضعیفی تولید می‌کنند، در حالی که زلزله‌های طبیعی هر دو نوع موج را با شدت بالا ایجاد می‌کنند. داده‌های ثبت‌شده از این رویدادها، با الگوی زلزله‌های طبیعی مطابقت کامل دارد.
علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات وزارت راه و شهرسازی، نیز با اشاره به اینکه سایت‌های جهانی معمولاً زمین‌لرزه‌های کوچک را به‌ندرت ثبت می‌کنند، بر طبیعی بودن این رویداد تأکید کرد و گفت که این زلزله، نهمین زمین‌لرزه با بزرگای بیش از ۳ در شرق تهران از ابتدای سال جاری است. در ادامه این گزارش، به بررسی ابعاد علمی این زلزله، تحلیل شایعات و پاسخ‌های کارشناسی، و همچنین اهمیت آمادگی در برابر زلزله در منطقه‌ای با این سطح از لرزه‌خیزی خواهیم پرداخت.
تحلیل لرزه‌شناسی و وضعیت گسل‌های شرق تهران
شرق تهران، به ویژه محدوده شهرهای پردیس، بومهن، رودهن و دماوند، یکی از لرزه‌خیزترین پهنه‌های اطراف پایتخت محسوب می‌شود. گسل مشا، با طول بیش از ۲۰۰ کیلومتر، مهم‌ترین سامانه گسلی در این منطقه است که از فیروزکوه تا شمال شهرستانک امتداد دارد. این گسل، یک سامانه امتدادلغز مورب و چپ‌گرد است که در محل روستای کلان، گسل شمال تهران را قطع می‌کند. زمین‌لرزه تاریخی سال ۱۸۳۰ با بزرگای برآوردی حدود ۷ و همچنین زمین‌لرزه ۵.۱ ریشتری سال ۱۳۹۹، هر دو به قطعه شرقی این گسل مربوط بوده‌اند. وجود رسوبات آبرفتی نرم در تهران نیز می‌تواند خطر تشدید جنبش زمین را در زمان وقوع یک زلزله بزرگ، افزایش دهد.
بررسی شایعات و نقش فضای مجازی در ایجاد هراس
هم‌زمان با وقوع این زمین‌لرزه، موجی از شایعات در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که از «تست موشکی» و «انفجار زیرزمینی» تا «آزمایش هسته‌ای» را دربرمی‌گرفت. این شایعات، به سرعت در میان مردم عادی نیز رواج یافت و حتی در گفت‌وگوهای روزمره در سطح شهر نیز شنیده می‌شد. مهدی زارع، استاد زلزله‌شناسی، این پدیده را ناشی از فضای روانی جامعه در شرایط تنش‌های نظامی و امنیتی دانست و تأکید کرد که در چنین شرایطی، هر رخداد طبیعی به سرعت در قالب روایت‌های امنیتی یا نظامی تفسیر می‌شود. این موضوع، نشان از اهمیت سواد رسانه‌ای و علمی در جامعه دارد.
مقایسه علمی زلزله طبیعی با انفجارهای انسانی
یکی از مهم‌ترین پرسش‌های مطرح‌شده در مورد این زلزله، تشخیص طبیعی بودن آن از انفجارهای انسانی است. زارع در این زمینه توضیح داد که انفجارهای زیرزمینی، الگوی امواج متفاوتی را ایجاد می‌کنند و امواج فشاری (P) بسیار قوی و امواج برشی (S) بسیار ضعیفی دارند. در مقابل، زلزله‌های طبیعی، هر دو نوع موج را با شدت بالا ایجاد می‌کنند. همچنین، عمق وقوع زلزله (۸ تا ۱۰ کیلومتر) با آزمایش‌های هسته‌ای که در اعماق حدود ۱.۵ تا ۲ کیلومتری انجام می‌شوند، تفاوت اساسی دارد. این دلایل علمی، هرگونه ادعا درباره غیرطبیعی بودن این زمین‌لرزه را به طور قاطع رد می‌کند.
اهمیت پایش مستمر و آمادگی در برابر زلزله
وقوع ۹ زمین‌لرزه با بزرگای بیش از ۳ در شرق تهران از ابتدای سال جاری، نشان از فعالیت مستمر گسل‌های این منطقه دارد. زارع در این باره تأکید می‌کند که هر زمین‌لرزه کوچکی به معنای وقوع قریب‌الوقوع یک زلزله بزرگ نیست، اما وجود گسل‌های فعال و تغییرات تنش، ضرورت پایش مستمر و آمادگی در برابر زلزله را جدی‌تر می‌کند. او با اشاره به زمین‌لرزه ۴.۶ ریشتری اردیبهشت‌ماه و مهاجرت سریع تنش به سمت شاخه انتهایی شرقی گسل شمال تهران پس از آن، بر لزوم توجه ویژه به این منطقه تأکید می‌کند.
عملکرد دستگاه‌های امدادی و اهمیت اطلاع‌رسانی صحیح
بلافاصله پس از وقوع زلزله، تیم‌های ارزیاب اورژانس و هلال‌احمر به مناطق پردیس، بومهن و لواسان اعزام شدند. خوشبختانه، این زمین‌لرزه خسارت جانی و مالی در پی نداشت. با این حال، عملکرد دستگاه‌های امدادی در اعلام سریع آماده‌باش و اعزام تیم‌های ارزیاب، قابل تقدیر است. از سوی دیگر، اهمیت اطلاع‌رسانی صحیح و به‌موقع از سوی رسانه‌ها و مسئولان، برای جلوگیری از گسترش شایعات و کاهش هراس عمومی، بیش از پیش آشکار می‌شود.