آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
شامگاه یکشنبه ۲۹ شهریور، ویدیویی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که دست‌کم دو جسم نورانی متفاوت را در آسمان تهران نشان می‌داد. تصاویر، به گفته منتشرکنندگان، در محدوده بزرگراه آزادگان ثبت شده بودند و به سرعت در فضای مجازی دست‌به‌دست شدند. در بخش نخست ویدیو، جسمی پرنده با مجموعه‌ای از چراغ‌های رنگی دیده می‌شود که در آرایشی خمیده یا نیم‌دایره‌ای قرار گرفته‌اند. این جسم با سرعت نسبتاً کمی در آسمان حرکت می‌کند. در ادامه، جسم دیگری در تصویر دیده می‌شود که چند چراغ با آرایشی متفاوت دارد و یک چراغ رنگی چشمک‌زن نیز در آن قابل مشاهده است.
به همین دلیل، تصاویر منتشرشده لزوماً مربوط به یک جسم واحد نیستند و دست‌کم دو شیء متفاوت در بخش‌های مختلف ویدیو دیده می‌شوند. این موضوع، خودش نشانه‌ای است که باید با احتیاط بیشتری به این تصاویر نگاه کرد. تاکنون اطلاعات رسمی درباره هویت این اشیا، ارتفاع پرواز یا مسیر دقیق حرکت آن‌ها منتشر نشده و مقام‌های مسئول نیز توضیحی درباره ماهیت این تصاویر ارائه نکرده‌اند. همچنین، احتمال ساخته‌شدن تصاویر با ابزارهای هوش مصنوعی نیز مطرح شده است؛ احتمالی که بدون بررسی فنی، نه قابل رد است و نه قابل تأیید.
انتشار این تصاویر، بار دیگر خاطره یکی از مشهورترین پرونده‌های مشابه در آسمان تهران را زنده کرده است؛ حادثه شهریور سال ۱۳۵۵. در شب ۲۶ شهریور ۱۳۵۵، گزارش‌هایی از مشاهده یک شیء نورانی ناشناس در آسمان تهران به برج مراقبت فرودگاه مهرآباد رسید و پس از تأیید مشاهده، جنگنده‌های نیروی هوایی برای بررسی موضوع به پرواز درآمدند. گزارش‌های تاریخی حاکی از آن است که خلبانان جنگنده‌های اف-۴ فانتوم با شیئی روبه‌رو شدند که نور بسیار شدیدی از خود منتشر می‌کرد و در جریان رهگیری، گزارش‌هایی درباره اختلال در برخی سامانه‌های الکترونیکی هواپیماها نیز ثبت شد. یکی از خلبانان نیز از مشاهده چهار منبع نور با رنگ‌های متفاوت خبر داده بود.
با این حال، هیچ ارتباطی میان این دو اتفاق گزارش یا تأیید نشده است. شباهت این دو رویداد، فعلاً تنها به مشاهده یک جسم نورانی ناشناس در آسمان تهران محدود می‌شود. تا زمانی که اطلاعات دقیق‌تری درباره زمان، موقعیت، مسیر پرواز یا داده‌های راداری منتشر نشود، هویت این اشیا مشخص نیست. در نهایت، طی یک ادعای عجیب، صفحه‌ای در اینستاگرام مدعی شد این هواپیمای بدون سرنشین نامش «۳آر۳بی» است، متعلق به دارپا است و برای اسکن تا عمق ۱۳۰ متر زیر زمین استفاده می‌شود. اما بررسی‌ها نشان داد آنچه در آسمان دیده شده، احتمالاً یک بادبادک با چراغ‌های نئون بیشتر نبوده است. این ماجرا، یادآور اهمیت راستی‌آزمایی پیش از انتشار ادعاهای هیجان‌انگیز در فضای مجازی است.
ماهیت تصاویر منتشرشده و چالش راستی‌آزمایی
تصاویر منتشرشده از اشیای نورانی در آسمان تهران، از همان ابتدا با چالش‌های متعددی در زمینه راستی‌آزمایی روبه‌رو بودند:
- نخستین چالش، نبود اطلاعات زمینه‌ای است. مشخص نیست این تصاویر دقیقاً در چه زمانی، چه مکانی و با چه تجهیزاتی ثبت شده‌اند. بدون این اطلاعات، ارزیابی صحت تصاویر دشوار است.
- دومین چالش، احتمال دستکاری یا ساخت تصاویر با ابزارهای هوش مصنوعی است. در سال‌های اخیر، با پیشرفت فناوری‌های هوش مصنوعی، تولید ویدیوهای جعلی از رویدادهای غیرواقعی به یکی از چالش‌های جدی فضای مجازی تبدیل شده است. بنابراین، بدون بررسی فنی دقیق، نمی‌توان این احتمال را رد کرد.
- سومین چالش، نبود تأیید رسمی است. مقام‌های مسئول، از جمله سازمان هواپیمایی کشوری، پلیس و نهادهای امنیتی، تاکنون توضیحی درباره ماهیت این تصاویر ارائه نکرده‌اند. این سکوت، به افزایش گمانه‌زنی‌ها در فضای مجازی دامن زده است.
- چهارمین چالش، تفاوت میان دو جسم در ویدیو است. همان‌طور که اشاره شد، در بخش‌های مختلف ویدیو، دو جسم با آرایش چراغ‌های متفاوت دیده می‌شوند. این موضوع، نشان می‌دهد که احتمالاً با یک رویداد واحد روبه‌رو نیستیم و باید با احتیاط بیشتری به این تصاویر نگاه کرد.
پرونده شهریور ۱۳۵۵ و مقایسه با ماجرای جدید
حادثه شهریور ۱۳۵۵، یکی از مشهورترین پرونده‌های مشاهده اشیای ناشناس در ایران محسوب می‌شود. در آن شب، گزارش‌هایی از مشاهده یک شیء نورانی ناشناس در آسمان تهران به برج مراقبت فرودگاه مهرآباد رسید و پس از تأیید مشاهده، جنگنده‌های نیروی هوایی برای بررسی موضوع به پرواز درآمدند. گزارش‌های تاریخی حاکی از آن است که خلبانان جنگنده‌های اف-۴ فانتوم با شیئی روبه‌رو شدند که نور بسیار شدیدی از خود منتشر می‌کرد و در جریان رهگیری، گزارش‌هایی درباره اختلال در برخی سامانه‌های الکترونیکی هواپیماها نیز ثبت شد. یکی از خلبانان نیز از مشاهده چهار منبع نور با رنگ‌های متفاوت خبر داده بود.
با این حال، مقایسه این دو رویداد، نیازمند احتیاط است. حادثه ۱۳۵۵، در شرایطی رخ داد که فناوری‌های ضبط تصویر و ارتباطات، بسیار محدودتر از امروز بود و اسناد مرتبط با آن، عمدتاً بر پایه گزارش‌های شفاهی و اسناد مکتوب بنا شده است. در مقابل، ماجرای جدید، در عصر شبکه‌های اجتماعی و فناوری‌های دیجیتال رخ داده که هم امکان مستندسازی بیشتر و هم امکان جعل را فراهم می‌کند. نکته مهم دیگر، تفاوت در سطح شواهد است. حادثه ۱۳۵۵، با گزارش‌های رسمی و تأیید مقام‌های نظامی همراه بود، در حالی که ماجرای جدید، عمدتاً بر پایه ویدیوهای منتشرشده در فضای مجازی بنا شده است. بنابراین، مقایسه این دو رویداد، بیشتر از جنبه نمادین و تاریخی اهمیت دارد تا از جنبه علمی و مستند.
نقش شبکه‌های اجتماعی در انتشار و بزرگ‌نمایی ادعاها
شبکه‌های اجتماعی، در سال‌های اخیر، به یکی از اصلی‌ترین منابع انتشار اخبار و ادعاها تبدیل شده‌اند. این پلتفرم‌ها، با حذف واسطه‌های سنتی، به کاربران امکان می‌دهند که مستقیم محتوای خود را منتشر کنند. این ویژگی، اگرچه مزایایی دارد، اما چالش‌های جدی نیز به همراه می‌آورد.
- نخستین چالش، سرعت انتشار بدون راستی‌آزمایی است. در شبکه‌های اجتماعی، محتوا به سرعت منتشر می‌شود و قبل از بررسی صحت آن، به باور عمومی تبدیل می‌شود. در ماجرای اشیای نورانی تهران، ویدیو در عرض چند ساعت به یکی از موضوعات داغ فضای مجازی تبدیل شد، بدون آنکه اطلاعات دقیقی درباره ماهیت آن وجود داشته باشد.
- دومین چالش، نقش الگوریتم‌ها در بزرگ‌نمایی محتوای هیجان‌انگیز است. الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی، معمولاً محتوایی را تقویت می‌کنند که بیشترین تعامل را ایجاد کند. محتوای مربوط به اشیای ناشناس، به دلیل جذابیت ذاتی خود، معمولاً تعامل بالایی ایجاد می‌کند و بنابراین، بیشتر دیده می‌شود. این موضوع، به بزرگ‌نمایی و انتشار گسترده‌تر چنین محتوایی منجر می‌شود.
- سومین چالش، نقش ادعاهای بی‌اساس در تقویت شایعات است. در ماجرای اخیر، صفحه‌ای در اینستاگرام مدعی شد این اشیا، هواپیمای بدون سرنشین دارپا هستند که برای اسکن تا عمق ۱۳۰ متر زیر زمین استفاده می‌شوند. این ادعا، بدون هیچ مدرکی مطرح شد، اما به دلیل جذابیت و هیجان‌انگیز بودن، به سرعت در فضای مجازی منتشر شد.
احتمال بادبادک بودن و اهمیت بررسی فنی
بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، آنچه در آسمان تهران دیده شده، احتمالاً یک بادبادک با چراغ‌های نئون بوده است. این احتمال، از چند جهت قابل توجه است.
- نخستین نکته، آرایش چراغ‌هاست. در تصاویر منتشرشده، چراغ‌ها در آرایشی خمیده یا نیم‌دایره‌ای قرار گرفته‌اند که با ساختار یک بادبادک با چراغ‌های تزئینی مطابقت دارد. بادبادک‌های با چراغ‌های نئون، در سال‌های اخیر به یکی از سرگرمی‌های شبانه در برخی شهرها تبدیل شده‌اند و می‌توانند در آسمان شب، تصویری مشابه اشیای نورانی ایجاد کنند.
- دومین نکته، سرعت حرکت است. در ویدیو، جسم با سرعت نسبتاً کمی در آسمان حرکت می‌کند. این سرعت، با سرعت حرکت یک بادبادک در باد مطابقت دارد و با سرعت یک هواپیمای بدون سرنشین یا جنگنده، متفاوت است.
- سومین نکته، نبود اطلاعات رسمی است. اگر این اشیا، واقعاً متعلق به یک نهاد نظامی یا دولتی بودند، انتظار می‌رفت که مقام‌های مسئول، توضیحی درباره آن‌ها ارائه دهند. سکوت مقام‌ها، این احتمال را تقویت می‌کند که این اشیا، ماهیت غیرنظامی و غیررسمی داشته‌اند.
- چهارمین نکته، اهمیت بررسی فنی پیش از انتشار است. در عصر شبکه‌های اجتماعی، هر کاربر می‌تواند محتوایی را منتشر کند، اما این به معنای صحت آن محتوا نیست. بنابراین، کاربران باید پیش از انتشار یا اشتراک‌گذاری محتوای هیجان‌انگیز، از صحت آن اطمینان حاصل کنند.
چشم‌انداز آینده و ضرورت سواد رسانه‌ای
آینده مواجهه با چنین رویدادهایی، به ترکیبی از عوامل فناوری، آموزشی و فرهنگی بستگی دارد. سه سناریوی اصلی قابل تصور است:
- در سناریوی نخست، با افزایش سطح سواد رسانه‌ای، کاربران پیش از انتشار یا اشتراک‌گذاری محتوا، آن را بررسی می‌کنند و انتشار شایعات کاهش می‌یابد.
- در سناریوی دوم، وضعیت فعلی ادامه می‌یابد و شایعات و ادعاهای بی‌اساس، همچنان در فضای مجازی منتشر می‌شوند. این سناریو، نشان‌دهنده نبود اقدامات کافی برای مقابله با انتشار اطلاعات نادرست است.
- در سناریوی سوم، با توسعه فناوری‌های هوش مصنوعی، تولید محتوای جعلی و دستکاری‌شده افزایش می‌یابد و تشخیص حقیقت از جعل، دشوارتر می‌شود. این سناریو، چالش‌های جدی برای اعتماد عمومی به محتوای دیجیتال ایجاد می‌کند.
برای حرکت به سمت سناریوی مطلوب، نیازمند ترکیبی از اقدامات است:
- نخست، تقویت سواد رسانه‌ای در جامعه، از طریق آموزش در مدارس، دانشگاه‌ها و رسانه‌ها.
- دوم، توسعه ابزارهای راستی‌آزمایی محتوای دیجیتال.
- سوم، تشویق رسانه‌ها و کاربران به انتشار محتوای مستند و بررسی‌شده.
- چهارم، پاسخگویی به‌موقع نهادهای مسئول درباره رویدادهای عمومی.
در نهایت، باید پذیرفت که در عصر شبکه‌های اجتماعی، هر کاربر، هم تولیدکننده محتوا و هم مصرف‌کننده آن است. این مسئولیت دوگانه، نیازمند آگاهی، دقت و پرهیز از انتشار محتوای تأییدنشده است. ماجرای اشیای نورانی در آسمان تهران، یادآور این واقعیت است که بسیاری از ادعاهای هیجان‌انگیز، ممکن است پس از بررسی، چیز دیگری از آب دربیایند. بنابراین، پیش از پذیرش یا انتشار هر ادعایی، باید به دنبال مستندات و شواهد معتبر بود.