نام طاعون برای بسیاری یادآور همه‌گیری‌های تاریخی است؛ اما خبر تازه از یک آزمایشگاه در سیبری، پرسشی امروزی پیش می‌کشد: درباره وضعیت این بیماری در ایران چه می‌دانیم؟ پاسخ را باید میان سه موضوع جدا جست‌وجو کرد: حادثه روسیه، سابقه کانون‌های طبیعی بیماری در ایران و شواهد ابتلای انسان.
در بررسی منابع عمومی معتبر برای این گزارش آسیانیوز ایران تا بامداد ۱۴ مهر ۱۴۰۵، مدرکی از تأیید مورد انسانی تازه یا شیوع جاری طاعون در ایران به دست نیامد. این نتیجه، گزارش بررسی منابع در دسترس است؛ نه اعلام رسمی وزارت بهداشت و نه تضمینی درباره نبود هرگونه مورد شناسایی‌نشده.
خبر سیبری چه ارتباطی با ایران دارد؟
یورونیوز در گزارش‌های دوشنبه ۱۳ مهر، برابر با ۵ اکتبر ۲۰۲۶، از مرگ کارمند یک مؤسسه ضدطاعون در منطقه ایرکوتسک روسیه و نگرانی درباره علت آن نوشت. همین رسانه در گزارش بعدی، تکذیب ابتلای او به طاعون از سوی مقام‌های بهداشتی روسیه را نیز منتشر کرد. بنابراین تعبیر «شیوع قطعی طاعون در سیبری» از شواهد منتشرشده فراتر می‌رود.
خبر پیگیری موضوع از سوی اروپا و آمریکا هم باید در همین چارچوب خوانده شود. سخنگوی کمیسیون اروپا از ارتباط با کارشناسان مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماری‌ها و پایش تحولات سخن گفته است. زیر نظر گرفتن یک حادثه مشکوک، به‌خودی‌خود تأیید تشخیص یا گسترش بیماری نیست؛ چه برسد به اثبات انتقال آن به کشور دیگری. جزئیات زمینه این ماجرا در گزارش مرگ کارمند آزمایشگاه در روسیه آمده است.
طاعون در ایران؛ سابقه انسانی و کانون طبیعی یکی نیستند
پژوهشی با مشارکت محققان انستیتو پاستور ایران که در شماره سپتامبر ۲۰۱۳ مجله «بیماری‌های عفونی نوپدید» منتشر شد، آخرین مورد انسانی گزارش‌شده در ایران را سال ۱۹۶۶، در میانه دهه ۱۳۴۰، ذکر می‌کند. این یک سابقه مستند در مقاله علمی است، نه بولتن مراقبت بیماری برای سال ۱۴۰۵.
همان پژوهش، نمونه‌برداری حیوانی سال‌های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ در محدوده مرزی کردستان و همدان را بررسی کرده بود. در یک نمونه از ۹۸ جونده و چهار نمونه از ۱۱۷ سگ، پادتن اختصاصی عامل طاعون شناسایی شد. نویسندگان بر ضرورت ادامه پایش تأکید کردند. شناسایی پادتن در حیوانات آن منطقه و آن سال‌ها را نمی‌توان به «بیمار انسانی امروز» یا «آلودگی همه ایران» ترجمه کرد.
کانون طبیعی یعنی شرایطی که عامل بیماری بتواند در چرخه جانوری و ناقل آن باقی بماند. برای دانستن وضعیت امروز، داده تازه درباره نمونه‌برداری، نتیجه آزمایش و موارد انسانی لازم است. مقاله قدیمی، حتی معتبر، جای این داده را نمی‌گیرد.
یک اشتباه رایج: طاعون نشخوارکنندگان کوچک
در جست‌وجوی خبرهای قدیمی ایران، نام «طاعون» گاهی به بیماری دیگری برمی‌گردد: طاعون نشخوارکنندگان کوچک یا PPR. سازمان جهانی بهداشت حیوانات آن را بیماری ویروسی دام‌های کوچک، به‌ویژه گوسفند و بز، معرفی می‌کند. این بیماری با طاعون باکتریایی انسان یکسان نیست.
برای نمونه، خبر آرشیوی مهر ۱۴۰۰ درباره تلفات کل و بز در طالقان، به همین بیماری دامی مربوط بود. بازنشر عنوان کوتاه آن بدون تاریخ و نام کامل بیماری می‌تواند تصور نادرستی از یک رخداد تازه انسانی ایجاد کند. هنگام خواندن چنین خبرهایی، فقط کلمه «طاعون» را نبینیم؛ عامل بیماری، گونه مبتلا و تاریخ را هم بررسی کنیم.
چه علائمی و چه نوع تماسی اهمیت دارد؟
به توضیح سازمان جهانی بهداشت، عامل طاعون باکتری «یرسینیا پستیس» یا Yersinia pestis است. گزش کک آلوده، تماس محافظت‌نشده با بافت آلوده و ذرات تنفسی بیمار مبتلا به نوع ریوی از راه‌های انتقال‌اند. همه شکل‌های بیماری، الگوی انتقال یکسان ندارند.
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا، تب و ضعف، تورم دردناک غدد لنفاوی در نوع خیارکی و سرفه و تنگی نفس در نوع ریوی را از نشانه‌های مهم می‌داند. این علائم اختصاصی طاعون نیستند و تشخیص از روی خبر یا نشانه به‌تنهایی ممکن نیست. اگر پس از تماس مشکوک با حیوان بیمار یا لاشه، گزش کک در منطقه آلوده یا تماس نزدیک با بیمار مشکوک، علائم پیدا شد، ارزیابی فوری پزشکی لازم است؛ سابقه تماس و سفر را به پزشک بگویید.
درمان زودهنگام با آنتی‌بیوتیک مناسب می‌تواند جان بیمار را نجات دهد، اما انتخاب دارو و پیشگیری دارویی کار پزشک و تیم بهداشت است. خودسرانه آنتی‌بیوتیک مصرف نکنید و لاشه حیوانات را بدون حفاظت لمس نکنید.
برای پاسخ روشن به نگرانی مردم، انتشار داده روزآمد از سوی وزارت بهداشت و نهادهای مسئول پایش، از اطمینان‌بخشی کلی مفیدتر است: چه مناطقی بررسی شده‌اند، چند نمونه آزمایش شده و چه نتیجه‌ای داشته‌اند؟ خبر سیبری به‌تنهایی چیزی درباره ابتلا در ایران ثابت نمی‌کند؛ ارزیابی خطر باید بر داده قابل بررسی تکیه کند. پرسش‌های خود را درباره این موضوع در بخش دیدگاه‌ها مطرح کنید.