شیدا بازیار (Shida Bazyar)، نویسنده آلمانیِ ایرانی‌تبار، با رمان «شکاف‌ها» (Die Lücken) برنده جایزه کتاب آلمان در سال ۲۰۲۶ شد؛ رمانی درباره آنچه یک جامعه از گذشته خود به یاد می‌آورد و آنچه ترجیح می‌دهد ناگفته بماند. انتخاب او شامگاه دوشنبه ۵ اکتبر ۲۰۲۶، برابر با ۱۳ مهر ۱۴۰۵، در فرانکفورت اعلام شد.
به گزارش آسیانیوز ایران، وب‌سایت رسمی جایزه، «شکاف‌ها» را رمان سال معرفی کرده و گزارش‌های شبکه‌های آلمانی از جمله تاگس‌شاو و اس‌دبلیو‌آر نیز نتیجه را تأیید کرده‌اند. برای خواننده فارسی‌زبان، اهمیت این انتخاب فقط به تبار نویسنده محدود نیست: تجربه خانواده‌های مهاجر ایرانی در کتاب، در کنار حافظه یهودیان و گذشته پنهان‌شده یک شهر آلمانی قرار می‌گیرد.
«شکاف‌ها» درباره چیست؟
داستان در هایمسباخ، شهری خیالی در منطقه هونسروک، می‌گذرد. طبق معرفی رسمی اثر، این مکان نزدیک به یک قرن از تاریخ آلمان را در خانه‌ها و زندگی ساکنان خود نگه داشته است؛ از خانواده‌های یهودی که دارایی و امنیت خود را از دست دادند تا کسانی که از حکومت نازی سود بردند و بعدها گذشته خود را بازتعریف کردند.
در نسل‌های بعد، خانواده‌های شریفی و کریم‌پور از ایران به این شهر می‌آیند. کنار هم قرارگرفتن این سرگذشت‌ها، پرسش محوری رمان را شکل می‌دهد: چه کسی امکان دارد در یک مکان احساس تعلق کند و چه کسی همچنان بیگانه شمرده می‌شود؟ نام شهر خیالی، با زادگاه بازیار، هرمسکایل، پیوند دارد؛ اما اثر را نباید یک سند تاریخیِ صرف یا زندگی‌نامه مستقیم نویسنده معرفی کرد.
این گزارش معرفی کتاب و بازتاب مستند داوری‌هاست، نه نقد مبتنی بر مطالعه کامل رمان. تعبیر «شکاف‌ها» نیز برگردانی از عنوان آلمانی است؛ به‌خودی‌خود از انتشار ترجمه فارسیِ مشخصی خبر نمی‌دهد.
چرا داوران جایزه کتاب آلمان این رمان را انتخاب کردند؟
هیئت داوران در توضیح انتخاب خود، بر شیوه روایت و مسئولیت آدم‌های معمولی در برابر سرنوشت همسایگان تأکید کرده است. از نگاه آنان، رمان نشان می‌دهد تماشاکردن و دخالت‌نکردن چگونه می‌تواند به بخشی از تاریخ یک جامعه تبدیل شود.
- راویِ درگذشته، امکان رفت‌وبرگشت میان زمان‌های متفاوت را فراهم می‌کند.
- ساختار چندپاره و چندمنظری، سرنوشت شخصیت‌ها را به یک تصویر بزرگ‌تر پیوند می‌دهد.
- ترکیب عناصر داستانی و مستند، مرز میان خاطره شخصی و تاریخ عمومی را موضوع پرسش قرار می‌دهد.
هیئت داوران جایزه کتاب آلمان، «شکاف‌ها» را «رمانی علیه بی‌تفاوتی» توصیف کرده است.
شیدا بازیار کیست؟
طبق زندگی‌نامه منتشرشده توسط ناشر، کیپن‌هویر و ویچ، بازیار در سال ۱۹۸۸ در هرمسکایل آلمان به دنیا آمد و در هیلدسهایم نویسندگی ادبی خواند. او سال‌ها در حوزه آموزش جوانان فعالیت کرده است. خانواده‌اش ایرانی‌اند و گزارش تاگس‌شاو، مهاجرت والدین او به آلمان را در پی سرکوب حکومت جمهوری اسلامی توضیح می‌دهد.
مسیر رمان‌نویسی او را می‌توان با سه اثر دنبال کرد:
- «شب‌ها در تهران آرام است» در سال ۲۰۱۶ منتشر شد و زندگی یک خانواده ایرانی و تجربه تبعید و مهاجرت را به ادبیات آلمانی‌زبان آورد.
- «سه رفیق» در سال ۲۰۲۱ انتشار یافت و در فهرست بلند جایزه کتاب آلمان قرار گرفت.
- «شکاف‌ها» در ۳ سپتامبر ۲۰۲۶، برابر با ۱۲ شهریور ۱۴۰۵، منتشر شد و اکنون جایزه اصلی کتاب آلمان را به دست آورده است.
مشخصات نسخه اصلی «شکاف‌ها» در وب‌سایت ناشر، ۵۱۲ صفحه و زبان آلمانی است. موفقیت تازه او ادامه مسیری ادبی است، نه نخستین حضورش در فضای جوایز؛ بااین‌حال، نامزدی پیشین را نباید با برنده‌شدنِ جایزه اصلی در سال ۲۰۲۶ یکی گرفت.
دو جایزه متفاوت برای یک کتاب؛ تفاوت چیست؟
«شکاف‌ها» پیش‌تر برای جایزه ادبی ویلهلم رابه نیز انتخاب شده بود. خبر آن جایزه در شهریور منتشر شد و با جایزه کتاب آلمان که دوشنبه اعلام شد، تفاوت دارد. این تفکیک، ابهام مبلغ‌ها و تاریخ‌های متفاوت در خبرها را روشن می‌کند.
| جایزه |
مبلغ برای برنده |
وضعیت |
| کتاب آلمان ۲۰۲۶ |
۲۵ هزار یورو |
اعلام و اهدای جایزه در ۱۳ مهر |
| ویلهلم رابه ۲۰۲۶ |
۳۰ هزار یورو |
انتخاب اعلام شده؛ مراسم در ۱۶ آبان |
بر اساس اطلاعیه ناشر درباره ویلهلم رابه، مراسم آن برای ۷ نوامبر ۲۰۲۶، برابر با ۱۶ آبان ۱۴۰۵، در براونشوایگ برنامه‌ریزی شده است. برگزارکنندگان این جایزه، دویچلندفونک و شهر براونشوایگ‌اند؛ بنابراین خبر اهدای جایزه کتاب آلمان، به معنای برگزارشدن زودهنگام مراسم ویلهلم رابه نیست.
اهمیت این انتخاب برای خواننده فارسی‌زبان
در خوانش تحلیلیِ موضوع کتاب، نقطه مهم آن پیوند تجربه مهاجرت با مسئله حافظه است: مهاجر تنها کسی نیست که گذشته‌ای را با خود می‌آورد؛ جامعه میزبان نیز گذشته‌ای دارد که بر استقبال یا طرد امروز اثر می‌گذارد. حضور خانواده‌های ایرانی در کنار سرگذشت یهودیان، فرصتی برای طرح این پرسش مشترک است، بدون یکسان‌کردن تجربه‌های تاریخی متفاوت.
برای دنبال‌کردن معرفی رمان‌های معاصر، معرفی «الفبای لازاروس» اثر هادی تقی‌زاده نیز در آرشیو «آسیانیوز ایران» در دسترس است؛ نمونه‌ای دیگر از توجه ادبیات به زندگی انسان‌ها با رویکردی داستانی متفاوت.
جایزه تازه، «شکاف‌ها» را دوباره در کانون گفت‌وگوی ادبی قرار داده است؛ کتابی که از خلال یک مکان کوچک، به پرسش بزرگ مسئولیت در برابر گذشته می‌رسد. شما در انتخاب یک رمان، بیشتر به موضوع و شیوه روایت توجه می‌کنید یا به نظر داوران جوایز ادبی؟