راه ناوی پیلای به نوبل از دادگاه‌های کشوری گذشت که روزگاری قانونش بر تبعیض بنا شده بود. حقوقدان اهل آفریقای جنوبی که سال‌ها علیه آپارتاید و سپس در دادگاه‌های بین‌المللی فعالیت کرده، حالا نامش به فهرست برندگان جایزه صلح افزوده شده است.
به گزارش آسیانیوز ایران، کمیته نروژی نوبل روز جمعه ۹ اکتبر ۲۰۲۶، برابر با ۱۷ مهر ۱۴۰۵، جایزه صلح نوبل امسال را به ناوانتم «ناوی» پیلای، Navanethem “Navi” Pillay، اختصاص داد. دلیل رسمی انتخاب او «تلاش‌هایش برای پیشبرد صلح و حقوق بین‌الملل» اعلام شده است. این جایزه مشترک نیست و تمام سهم آن به پیلای تعلق دارد.
چرا نوبل صلح به ناوی پیلای رسید؟
کمیته نوبل در بیانیه خود بر نقش این حقوقدان در پیگرد جنایت‌های جنگی، جنایت علیه بشریت و نسل‌کشی تأکید کرده است. محور انتخاب امسال، پیوند میان صلح و پاسخ‌گویی حقوقی است: این اندیشه که پایان‌دادن به خشونت، تنها به توافق میان صاحبان قدرت وابسته نیست و به نهادهایی نیاز دارد که بتوانند مسئولیت نقض حقوق انسان‌ها را بررسی کنند.
این کمیته در عین دفاع از حقوق بین‌الملل، پذیرفته که نظم حقوقی جهانی بی‌نقص نبوده و قدرت‌های بزرگ بارها از پاسخ‌گویی گریخته‌اند. بنابراین پیام اعلام‌شده جایزه، توصیف جهانی عاری از بی‌عدالتی نیست؛ دفاع از مسیری حقوقی برای مهار زور و حل مسالمت‌آمیز اختلاف‌هاست.
ناوی پیلای کیست؛ از آپارتاید تا دادگاه‌های بین‌المللی
پیلای، حقوقدان ۸۵ ساله زاده دوربان، در خانواده‌ای هندی‌تبار در آفریقای جنوبیِ دوران آپارتاید بزرگ شد. او پیش از رسیدن به مقام‌های بین‌المللی، وکیل مخالفان آپارتاید و فعالان صنفی بود؛ تجربه‌ای که دفاع از حقوق افراد در برابر قدرت سیاسی را به بخش مهمی از کارنامه‌اش تبدیل کرد.
چند ایستگاه مهم مسیر حرفه‌ای او چنین است:
- در سال ۱۹۹۵، پس از پایان آپارتاید، به‌عنوان نخستین زن سیاه‌پوست به مقام قضاوت در دادگاه عالی آفریقای جنوبی رسید.
- در دادگاه کیفری بین‌المللی رواندا قاضی و سپس رئیس دادگاه بود؛ نهادی که به جنایت‌های نسل‌کشی رواندا رسیدگی می‌کرد.
- از ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۸ در دیوان کیفری بین‌المللی قضاوت کرد و از ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۴ کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل بود.
- در پرونده گامبیا علیه میانمار در دیوان بین‌المللی دادگستری، قاضی اختصاصی یا ad hoc است؛ این سمت با عضویت دائمی در جمع قضات دیوان تفاوت دارد.
نقشی که پرونده رواندا در کارنامه او داشت
در زندگی‌نامه منتشرشده از سوی دفتر حقوق بشر سازمان ملل، پرونده ژان پل آکایسو از نقاط مهم کارنامه پیلای معرفی شده است. رأی دادگاه رواندا نشان داد که تجاوز جنسی، در صورت وجود شرایط حقوقی لازم و قصد نابودی یک گروه، می‌تواند در شمار اعمال نسل‌کشی قرار گیرد. اهمیت این تحول، بیرون‌آوردن خشونت جنسی از حاشیه روایت جنگ و قرار دادن آن در مرکز مسئولیت کیفری بود.
پیلای همچنین تا مدتی پیش ریاست کمیسیون مستقل تحقیق سازمان ملل درباره سرزمین فلسطینی اشغالی را بر عهده داشت. این مسئولیتِ حقیقت‌یابی با مقام قاضی دادگاه یکی نیست؛ گزارش یک کمیسیون تحقیق نیز جای حکم قضایی را نمی‌گیرد. بیانیه نوبل، انتخاب امسال را به مجموعه کارنامه حقوقی او نسبت داده است.
پیوند نوبل صلح با ایران؛ دو زن با فاصله ۲۰ سال
برای مخاطب ایرانی، نام یک زن دیگر در فهرست برندگان صلح، یادآور دو چهره ایرانی است: شیرین عبادی در سال ۲۰۰۳ و نرگس محمدی در سال ۲۰۲۳ این جایزه را دریافت کردند؛ فاصله دو انتخاب دقیقاً ۲۰ سال بود.
- شیرین عبادی: وکیل و مدافع حقوق بشر، به‌دلیل تلاش برای دموکراسی و حقوق بشر و با تأکید ویژه بر حقوق زنان و کودکان برگزیده شد.
- نرگس محمدی: مدافع حقوق بشر، به‌دلیل مبارزه با سرکوب زنان در ایران و تلاش برای گسترش حقوق بشر و آزادی برای همگان برنده شد.
این دو انتخاب، نقش زنان ایرانی در دفاع از حقوق و آزادی‌های مدنی را در سطح جهانی برجسته کرد. پیوند آنها فقط جایزه نیست؛ محمدی در کانون مدافعان حقوق بشر، نهادی که عبادی از بنیان‌گذاران آن بود، فعالیت داشته است. یادآوری این سابقه، توجه را به هزینه‌ای برمی‌گرداند که مدافعان حقوق بشر در برابر تبعیض و سرکوب جمهوری اسلامی پرداخته‌اند.
بخشی از این هزینه را می‌توان در گزارش پیشین درباره حکم قضایی نرگس محمدی دید؛ گزارشی از فشار بر فعالیت مدنی، در کنار اعتباری که نوبل برای او در عرصه بین‌المللی به همراه آورده است.
نوبل امسال چه پرسشی پیش روی جهان می‌گذارد؟
انتخاب پیلای، بحثی قدیمی را دوباره زنده می‌کند: حقوق بین‌الملل وقتی دولت‌های قدرتمند حاضر به پاسخ‌گویی نیستند، چگونه می‌تواند از قربانیان حمایت کند؟ جایزه نوبل پاسخ اجرایی این پرسش نیست، اما می‌تواند توجه عمومی را به دادگاه‌ها، استقلال قاضی و حق دادخواهی جلب کند.
به نظر شما، جایزه صلح نوبل بیشتر می‌تواند از مسیر حمایت از فعالان مدنی اثر بگذارد یا تقویت نهادهای حقوقی بین‌المللی؟