جهان درباره شغل‌های آینده و هوش مصنوعی حرف می‌زند، اما ورود به این آینده برای همه از یک نقطه شروع نمی‌شود. بعضی‌ها هنوز اینترنت ندارند؛ بعضی دیگر متصل‌اند، ولی هزینه، کیفیت سرویس یا کمبود مهارت اجازه نمی‌دهد از آن برای کار و آموزش استفاده کنند.
گزارش اجتماعی جهان ۲۰۲۶، که اداره امور اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد روز ۱۵ اکتبر، برابر با ۲۳ مهر ۱۴۰۵، رونمایی کرد، همین فاصله را برجسته می‌کند: پیشرفت فناوری به‌خودی‌خود به معنای بیشترشدن فرصت برای همه نیست. این گزارش درباره جهان است و ارقام آن را نباید آمار اختصاصی ایران دانست.
۲٫۲ میلیارد نفر هنوز بیرون از اینترنت
برآورد اتحادیه بین‌المللی مخابرات، ITU، برای سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد حدود ۶ میلیارد نفر، معادل ۷۴ درصد جمعیت جهان، از اینترنت استفاده می‌کردند. در مقابل، حدود ۲٫۲ میلیارد نفر همچنان آفلاین بودند. این اعداد مربوط به سال ۲۰۲۵ هستند؛ انتشار گزارش تازه در اکتبر ۲۰۲۶، سال داده‌ها را تغییر نمي‌دهد.
شکاف میان کشورها هم چشمگیر است. در همان مجموعه آماری، سهم استفاده‌کنندگان اینترنت در کشورهای پردرآمد ۹۴ درصد و در کشورهای کم‌درآمد ۲۳ درصد اعلام شده است. بنابراین وقتی از بازار جهانی خدمات دیجیتال صحبت می‌شود، بخش بزرگی از جمعیت هنوز امکان مشارکت برابر در آن را ندارد.
چرا داشتن آنتن کافی نیست؟
گزارش تازه سازمان ملل هشدار می‌دهد که حتی برای افراد متصل، استطاعت مالی، کیفیت سرویس و مهارت دیجیتال می‌توانند مانع مشارکت مؤثر شوند. دسترسی نابرابر به ابزار، داده و مهارت‌های هوش مصنوعی نیز ممکن است فاصله موجود را به نابرابری ماندگارتر در آموزش و درآمد تبدیل کند.
برای روشن‌شدن تفاوت، یک مثال فرضی را در نظر بگیرید: دو نفر هر دو سیم‌کارت و گوشی دارند، اما یکی می‌تواند یک دوره آموزشی آنلاین را بدون نگرانی از هزینه و قطعی دنبال کند و دیگری ناچار است مصرفش را محدود کند. شمارش هر دو در گروه «متصل»، تفاوت فرصت واقعی آن‌ها را نشان نمی‌دهد.
در چارچوب «اتصال معنادار» اتحادیه بین‌المللی مخابرات، کیفیت و دسترس‌پذیری در کنار قیمت، دستگاه مناسب، مهارت و امنیت اهمیت دارند. زیرساخت بخشی از پاسخ است: نمونه‌ای از توسعه فیبر نوری در مناطق روستایی مینه‌سوتای آمریکا در اوت ۲۰۲۶ مستند شده، اما وجود کابل به‌تنهایی پاسخ همه موانع استفاده نیست. توسعه شبکه فیبر در ویرجینیا در سال ۲۰۲۳ نیز نمونه دیگری از سرمایه‌گذاری زیرساختی برای اتصال مناطق روستایی بوده است.
هزینه عقب‌ماندن فقط بر دوش فرد نیست
گزارش سازمان ملل، مشارکت گسترده‌تر مردم در اقتصاد را سرمایه‌گذاری می‌داند. آموزش، حمایت اجتماعی و امکان جابه‌جایی به شغل‌های تازه، در این نگاه حاشیه توسعه نیستند؛ بخشی از شرایط موفقیت آن‌اند. خبرگزاری آنتارا نیز در گزارش ۱۶ اکتبر خود، معرفی این سند و هشدار آن درباره کنارماندن مردم از تغییرات اقتصادی، دیجیتال و انرژی را پوشش داده است.
- آموزش مهارت باید برای کسانی که توان پرداخت دوره‌های گران را ندارند هم قابل دسترس باشد.
- سنجش موفقیت شبکه باید تجربه واقعی استفاده را در کنار پوشش زیرساخت ببیند.
- حمایت از افراد هنگام تغییر شغل، بخشی از سازگاری با اقتصاد تازه است.
پرسشی که برای سیاست‌گذاری ایران هم مطرح است
از نگاه تحلیلی آسیانیوز ایران، معیار پاسخ‌گویی مسئولان جمهوری اسلامی در حوزه ارتباطات نباید فقط تعداد مشترک یا توسعه تجهیزات باشد. پرسش مهم‌تر این است که مردم با درآمد و امکانات واقعی خود چه استفاده‌ای می‌توانند از این اتصال بکنند. این پرسش با بحث درخواست افزایش تعرفه اینترنت از سوی اپراتورها نیز ارتباط دارد، اما این گزارش جهانی تأییدکننده هیچ افزایش قیمت مشخصی در ایران نیست.
برای ارزیابی یک وعده توسعه دیجیتال می‌توان سه سؤال روشن پرسید:
- هزینه استفاده چه سهمی از درآمد گروه‌های کم‌درآمد را می‌گیرد؟
- کیفیت اتصال برای آموزش و کار روزمره کافی است؟
- برای کسانی که مهارت یا ابزار لازم ندارند چه برنامه قابل‌سنجشی وجود دارد؟
پیام اصلی گزارش تازه این است: رسیدن فناوری، به‌تنهایی به معنی رسیدن فرصت نیست. شما در استفاده روزمره از اینترنت بیشتر با هزینه روبه‌رو هستید، کیفیت یا محدودیت دسترسی؟