قلبتان تند می‌زند، قفسه سینه‌تان فشرده می‌شود، نفستان بالا نمی‌آید و ترس از مردن همه وجودتان را می‌گیرد. این حمله قلبی است یا حمله اضطراب؟ این سؤال هر روز تعداد زیادی از مردم را به اورژانس می‌کشاند و جواب دادن به آن حتی برای پزشکان هم همیشه ساده نیست. در یک بررسی، حدود یک‌چهارم کسانی که با درد قفسه سینه به اورژانس آمده بودند، در واقع «اختلال پانیک» داشتند و بیشترشان موقع مرخص شدن تشخیص درستی نگرفته بودند.
این مقاله بر اساس راهنمای انجمن قلب آمریکا برای بررسی درد قفسه سینه و منابع معتبر روان‌پزشکی نوشته شده است.
چرا اضطراب درد قفسه سینه ایجاد می‌کند؟
اضطراب، به‌خصوص حمله پانیک، سیستم «فرار یا مقابله» بدن را روشن می‌کند. هورمون‌های استرس مثل آدرنالین ترشح می‌شوند، ضربان قلب و فشار خون بالا می‌رود، عضلات سینه و شانه سفت می‌شوند و نفس‌ها تند و سطحی می‌شوند. نفس کشیدن خیلی تند، تعادل گازهای خون را به هم می‌زند. به هم خوردن این تعادل می‌تواند باعث گزگز دور لب و انگشتان، سبکی سر و حس فشار در قفسه سینه شود. سفت شدن عضلات بین دنده‌ها هم درد تیز یا خنجری در سینه ایجاد می‌کند. این درد واقعی است، نه «خیالی»؛ فقط از قلب نیست.
حمله پانیک چیست؟
طبق تعریف انجمن روان‌پزشکی آمریکا، حمله پانیک موج ناگهانی ترس یا ناراحتی شدید است که در چند دقیقه به اوج می‌رسد و دست‌کم چهار علامت از این فهرست را دارد:
- تپش قلب یا ضربان تند
- عرق کردن
- لرزش
- حس تنگی نفس یا خفگی
- درد یا ناراحتی قفسه سینه
- حالت تهوع یا ناراحتی شکم
- سرگیجه یا سبکی سر
- حس سرما یا گرما
- گزگز یا بی‌حسی
- حس اینکه خودتان یا اطرافتان واقعی نیستید
- ترس از دیوانه شدن یا از دست دادن کنترل
- ترس از مردن
خیلی از علائم حمله پانیک با علائم حمله قلبی مشترک‌اند. طبق یک بررسی بزرگ ملی در آمریکا، از هر ۱۰۰ نفر حدود ۵ نفر در طول زندگی به «اختلال پانیک» دچار می‌شوند؛ یعنی حمله‌های پانیک بارها و بی‌خبر تکرار می‌شود و فرد مدام نگران حمله بعدی است.
درد قلبی چه ویژگی‌هایی دارد؟
دردی که به خاطر کم شدن خون‌رسانی به عضله قلب ایجاد می‌شود (یعنی «آنژین» یا حمله قلبی) معمولاً این‌طور توصیف می‌شود:
- فشار، سنگینی، فشردگی یا سوزش در وسط قفسه سینه؛ نه دردی که بشود با یک انگشت جایش را نشان داد
- تیر کشیدن به بازوی چپ یا هر دو بازو، گردن، فک، پشت یا بالای شکم
- شروع یا بدتر شدن با فعالیت بدنی، سرما یا استرس و بهتر شدن با استراحت
- همراه با تنگی نفس، عرق سرد، حالت تهوع، ضعف یا حس اینکه اتفاق بدی در راه است
انجمن قلب آمریکا تأکید می‌کند که خانم‌ها، سالمندان و افراد دیابتی ممکن است حمله قلبی را با علائم مبهم‌تری تجربه کنند؛ مثل تنگی نفس، خستگی شدید، حالت تهوع، سوءهاضمه یا درد پشت و فک، بدون درد واضح در قفسه سینه.
مقایسه: سرنخ‌هایی که به پزشک کمک می‌کند
این جدول سرنخ‌هایی را نشان می‌دهد که به پزشک کمک می‌کند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی برای کنار گذاشتن بیماری قلبی کافی نیست:
| ویژگی |
بیشتر به اضطراب شبیه است |
بیشتر به مشکل قلبی شبیه است |
| نوع درد |
تیز، خنجری، نقطه‌ای، گاهی با فشار دست بدتر می‌شود |
فشارنده، سنگین، پخش در وسط سینه |
| ارتباط با فعالیت |
در حال استراحت یا موقع نگرانی |
با فعالیت بدنی شروع یا بدتر می‌شود |
| زمان |
حدود ۱۰ دقیقه به اوج می‌رسد و در نیم ساعت آرام می‌شود |
ممکن است چند دقیقه طول بکشد یا مدام و رو به بدتر شدن باشد |
| علائم همراه |
گزگز دور لب و انگشتان، حس غیرواقعی بودن، ترس شدید |
عرق سرد، تهوع، تیر کشیدن به بازو، فک یا پشت |
| عوامل خطر |
سن کمتر، حمله‌های مشابه قبلی با بررسی قلبی سالم |
سن بالا، دیابت، فشار خون، چربی خون، سیگار، سابقه خانوادگی |
یک نکته مهم: داشتن اضطراب کسی را در برابر بیماری قلبی بیمه نمی‌کند. اضطراب و افسردگی طولانی خودشان از عوامل خطر بیماری قلب هستند و اضطراب و بیماری قلبی می‌توانند با هم وجود داشته باشند.
نه قلب، نه اضطراب: علت‌های دیگر درد قفسه سینه
بخش زیادی از دردهای قفسه سینه نه از قلب‌اند و نه از اضطراب. دانستن این علت‌ها کمک می‌کند بعد از سالم بودن قلب، سردرگم نمانید:
- ریفلاکس معده: سوزش پشت جناغ که بعد از غذا یا موقع دراز کشیدن بدتر می‌شود و گاهی کاملاً شبیه درد قلبی است.
- التهاب غضروف دنده‌ها: دردی که با فشار دادن روی محل اتصال دنده‌ها به جناغ دوباره ایجاد می‌شود.
- کشیدگی عضلات سینه: بعد از ورزش، بلند کردن بار یا سرفه شدید.
- مشکلات ریه: عفونت ریه، التهاب پرده دور ریه یا لخته خون در رگ ریه که معمولاً با تنگی نفس و درد موقع نفس عمیق همراه‌اند.
- زونا: درد سوزشی در یک طرف بدن که چند روز بعد دانه‌های تاول‌مانند روی پوست پیدا می‌شود.
- پارگی دیواره آئورت (بزرگ‌ترین رگ بدن): نادر اما بسیار خطرناک؛ درد ناگهانی، پاره‌کننده و تیرکشنده به پشت.
وقتی استرس واقعاً به قلب آسیب می‌زند
یکی از این موارد «سندرم قلب شکسته» است. در این حالت، یک استرس روحی یا جسمی شدید، مثل شنیدن خبر فوت یک عزیز، باعث ضعف موقت عضله قلب می‌شود و علائمی کاملاً شبیه حمله قلبی ایجاد می‌کند. این سندرم بیشتر در خانم‌های بعد از یائسگی دیده می‌شود و معمولاً در چند هفته خوب می‌شود، اما در روزهای اول می‌تواند خطرناک باشد. به همین دلیل، درد قفسه سینه بعد از یک استرس شدید را هم نباید با اطمینان «عصبی» دانست.
علائمی که نباید برایشان صبر کرد
با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید اگر:
- درد یا فشار قفسه سینه بیش از چند دقیقه طول کشیده، یا رفته و دوباره برگشته است
- درد به بازو، گردن، فک یا پشت تیر می‌کشد
- تنگی نفس شدید، عرق سرد، حالت تهوع یا رنگ‌پریدگی دارید
- حس می‌کنید در حال غش کردن هستید
- این درد با حمله‌های اضطراب همیشگی‌تان فرق دارد
- بالای ۴۰ سال دارید یا عوامل خطر قلبی دارید و این درد برای اولین بار است
تا رسیدن آمبولانس، خودتان رانندگی نکنید.
پزشک چطور تشخیص می‌دهد؟
انجمن قلب آمریکا یک مسیر قدم‌به‌قدم برای بررسی درد قفسه سینه پیشنهاد می‌کند:
- نوار قلب: در اورژانس، در ۱۰ دقیقه اول بعد از رسیدن بیمار گرفته می‌شود تا نشانه‌های حمله قلبی بررسی شود.
- آزمایش تروپونین: تروپونین ماده‌ای است که وقتی عضله قلب آسیب می‌بیند وارد خون می‌شود. آزمایش‌های دقیق امروزی با یک یا دو بار خون‌گیری با فاصله، می‌توانند حمله قلبی را با دقت زیاد رد یا تأیید کنند.
- سنجش میزان خطر: بر اساس سن، عوامل خطر، نوار قلب و تروپونین، مشخص می‌شود بیمار در گروه کم‌خطر، متوسط یا پرخطر است.
- آزمایش‌های تکمیلی: اگر لازم باشد، تست ورزش، سونوگرافی قلب (اکو)، اسکن قلب، سی‌تی‌اسکن رگ‌های قلب یا آنژیوگرافی انجام می‌شود.
- بررسی علت‌های دیگر: مثل ریفلاکس، التهاب غضروف دنده‌ها، مشکلات ریه و رگ‌های بزرگ.
اگر درد قفسه سینه گاه‌وبی‌گاه سراغتان می‌آید، به‌خصوص با فعالیت بدنی، یا عوامل خطری مثل دیابت، فشار خون بالا، سیگار و سابقه خانوادگی دارید، بررسی کامل توسط متخصص قلب و عروق لازم است. حتی اگر مطمئنید درد «عصبی» است، یک بار بررسی کامل قلب هم خیالتان را راحت می‌کند و هم جلوی نادیده ماندن یک بیماری جدی را می‌گیرد.
بعد از سالم بودن قلب چه باید کرد؟
خیلی از بیماران بعد از شنیدن «قلبت سالم است» با جمله «فقط عصبی است» از بیمارستان مرخص می‌شوند و چند هفته بعد با حمله‌ای دیگر برمی‌گردند. اما اختلال پانیک و اضطراب، بیماری‌های واقعی و قابل درمان‌اند و بی‌توجهی به آن‌ها به رفت‌وآمدهای مکرر به اورژانس، ترس از فعالیت و محدود شدن زندگی ختم می‌شود.
درمان شناختی-رفتاری یکی از مؤثرترین روش‌های درمان اختلال پانیک است. در این درمان، فرد یاد می‌گیرد حس‌های بدنی مثل تپش قلب را نشانه مرگ تعبیر نکند، کم‌کم با موقعیت‌هایی که از آن‌ها فرار می‌کرده روبه‌رو شود و روش‌های کنترل تنفس و آرام کردن بدن را یاد بگیرد. در بعضی بیماران، روان‌پزشک دارو را هم به این درمان اضافه می‌کند. مراجعه به بهترین دکتر روانشناس در تهران یا شهر خودتان که تجربه درمان اختلالات اضطرابی را دارد، می‌تواند این چرخه را بشکند.
کارهای فوری موقع حمله اضطراب (بعد از اطمینان از سالم بودن قلب)
- نفس آرام شکمی: ۴ ثانیه از بینی نفس بکشید، کمی مکث کنید و ۶ ثانیه آرام از دهان بیرون بدهید؛ چند دقیقه تکرار کنید.
- اسم گذاشتن روی حمله: به خودتان یادآوری کنید که این علائم را قبلاً هم داشته‌اید، قلبتان بررسی شده و سالم است و این موج در چند دقیقه آرام می‌شود.
- تمرکز روی حواس: پنج چیزی را که می‌بینید، چهار چیزی را که لمس می‌کنید و سه صدایی را که می‌شنوید نام ببرید.
- کم کردن محرک‌ها: قهوه، نوشیدنی انرژی‌زا و سیگار را کم کنید.
اطرافیان چه کمکی می‌توانند بکنند؟
اگر یکی از نزدیکان شما حمله‌های پانیک دارد و قلبش بررسی شده و سالم است، در زمان حمله کنارش آرام بمانید و با صدای آهسته صحبت کنید. از او بخواهید همراه شما آرام نفس بکشد. جمله‌هایی مثل «چیزی نیست» یا «خودت را جمع کن» کمکی نمی‌کنند؛ بهتر است بگویید «می‌دانم سخت است، چند دقیقه دیگر بهتر می‌شوی». بعد از حمله هم او را تشویق کنید درمان را ادامه دهد.
سبک زندگی‌ای که اضطراب را آرام می‌کند
ورزش منظم، مثل پیاده‌روی تند نیم‌ساعته در بیشتر روزهای هفته، هم برای قلب خوب است و هم شدت و دفعات حمله‌های اضطراب را کم می‌کند. خواب کافی و منظم، کم کردن قهوه و الکل و دنبال نکردن مداوم خبرهای نگران‌کننده هم اثر زیادی دارند. نوشتن فکرهای نگران‌کننده در یک دفترچه و گذاشتن یک زمان مشخص در روز برای «نگرانی»، روش ساده‌ای است که در درمان‌های شناختی-رفتاری استفاده می‌شود.
پرسش‌های رایج
حمله پانیک می‌تواند باعث حمله قلبی شود؟
در کسی که قلب سالمی دارد، حمله پانیک معمولاً به قلب آسیب نمی‌زند. اما در کسی که تنگی رگ‌های قلب دارد، بالا رفتن ناگهانی ضربان و فشار می‌تواند به قلب فشار بیشتری بیاورد. به همین دلیل بررسی قلب در کسانی که عوامل خطر دارند مهم است.
اگر نوار قلبم سالم باشد، یعنی قلبم سالم است؟
نه لزوماً. نوار قلب در حال استراحت ممکن است در خیلی از کسانی که تنگی رگ‌های قلب دارند طبیعی باشد. تشخیص قطعی گاهی به آزمایش تروپونین و آزمایش‌های تکمیلی مثل تست ورزش یا سی‌تی‌اسکن رگ‌های قلب نیاز دارد.
جوان‌ها هم حمله قلبی می‌کنند؟
حمله قلبی در سنین پایین کمتر است، اما در افراد سیگاری، مصرف‌کنندگان مواد محرک، کسانی که چربی خون ارثی دارند و افراد دیابتی، حتی در دهه سوم و چهارم زندگی هم ممکن است رخ دهد. پس سن کم به‌تنهایی دلیلی برای نادیده گرفتن درد قفسه سینه نیست.
چرا درد اضطرابی گاهی چند روز طول می‌کشد؟
سفت ماندن عضلات سینه و شانه به خاطر استرس طولانی، می‌تواند درد عضلانی چندروزه ایجاد کند که با حرکت یا فشار دادن بدتر می‌شود. این درد هم باید اول توسط پزشک بررسی شود.
دو متخصص، یک مسیر
کسی که درد قفسه سینه را تجربه کرده، معمولاً به دو متخصص نیاز دارد: متخصص قلب برای اطمینان از سلامت قلب و روانشناس برای درمان اضطراب. دکتریاب فهرست پزشکان هر دو رشته را بر اساس شهر مرتب کرده است و مسیر نوبت دهی دکتر و پیدا کردن متخصص مناسب را کوتاه‌تر می‌کند. می‌توانید پزشکان را بر اساس محبوبیت و میزان مراجعه مقایسه کنید.
جمع‌بندی
اول قلب، بعد ذهن. درد قفسه سینه موقع اضطراب واقعی است، اما فقط وقتی می‌شود آن را «اضطرابی» دانست که نوار قلب، آزمایش تروپونین و در صورت نیاز آزمایش‌های تکمیلی، سالم بودن قلب را نشان داده باشند. بعد از این مرحله، درمان اضطراب را جدی بگیرید؛ اختلال پانیک به‌خوبی قابل درمان است./