برای بسیاری از مسافران بهشهر، عباس‌آباد با تصویر بنای آجری میان آب و درختان پیرامونش شناخته می‌شود؛ اما پشت این چشم‌انداز، مسئله حفاظت از یک باغ تاریخی جهانی قرار دارد. هشدار تازه مدیر پایگاه درباره ساخت‌وساز و بهره‌برداری‌های ناسازگار، آینده این مجموعه را دوباره به خبر تبدیل کرده است. عباس‌آباد از فهرست میراث جهانی یونسکو خارج نشده و در بررسی اسناد رسمی نیز تصمیم تازه‌ای برای حذف آن مشاهده نشده است.
به گزارش آسیانیوز ایران، روزنامه «پیام ما» در گزارشی به قلم صبا رضایی که شامگاه ۲۸ مهر ۱۴۰۵ منتشر شد، اظهارات زینب احمدی، مدیر پایگاه میراث جهانی باغ عباس‌آباد، و محمد عظیمی، عضو مشاور شورای راهبردی این مجموعه، را درباره وضعیت حفاظت و مدیریت باغ منعکس کرده است. این گزارش روز ۲۹ مهر نیز در رسانه‌های دیگر بازتاب یافت.
هشدار درباره عباس‌آباد دقیقاً چیست؟
احمدی در گفت‌وگو با «پیام ما» از ساخت‌وسازهایی مانند کلبه و ویلا، تغییر کاربری برخی فضاها و فعالیت‌هایی سخن گفته که همه آن‌ها تأیید پایگاه را ندارند. او همچنین نسبت به آسیب‌های ناشی از آتش و زباله، دست‌کاری خاک و نزدیک‌شدن قایق‌های تفریحی به بنای تاریخی داخل آب ابراز نگرانی کرده است.
هشدار مدیر پایگاه، مشروط به ادامه وضعیت و اصلاح‌نشدن مداخلات است: از نگاه او، تداوم این روند می‌تواند زمینه قرارگرفتن مجموعه در فهرست میراث در خطر و در نهایت خطر حذف را ایجاد کند. او پیامدهای احتمالی را محدود به عباس‌آباد نمی‌داند و درباره اعتبار پرونده زنجیره‌ای باغ ایرانی نیز نگران است.
این سخنان را باید با همان جایگاه خبری منتشر کرد: ارزیابی و هشدار مسئول محلی درباره حفاظت، نه اعلام تصمیم تازه یونسکو.
آیا یونسکو برای حذف باغ تصمیم گرفته است؟
در بررسی صفحه رسمی «باغ ایرانی» و فهرست اسناد آن در مرکز میراث جهانی یونسکو تا ۲۹ مهر ۱۴۰۵، تصمیم تازه‌ای درباره حذف عباس‌آباد مشاهده نشد. پرونده باغ ایرانی همچنان در فهرست میراث جهانی قرار دارد و نام آن در فهرست رسمی میراث جهانی در خطر نیز دیده نمی‌شود.
سه موضوع متفاوت نباید در تیترها یکی شوند: هشدار درباره آسیب، ثبت در فهرست میراث در خطر و حذف از فهرست جهانی. ورود به فهرست در خطر نیازمند تصمیم کمیته میراث جهانی است و اساساً برای جلب توجه، تعیین اقدامات اصلاحی و کمک به حفاظت به کار می‌رود؛ این عنوان مترادف حذف نیست. حذف نیز تصمیمی جداگانه در ارتباط با از دست‌رفتن ارزش‌هایی است که ثبت اثر بر پایه آن‌ها انجام شده است.
چرا عباس‌آباد فقط یک مقصد تفریحی نیست؟
عباس‌آباد یکی از ۹ باغ پرونده زنجیره‌ای «باغ ایرانی» است که در سال ۲۰۱۱ در فهرست جهانی ثبت شد. اهمیت این پرونده در کنار هم قرارگرفتن معماری، گیاهان، سازمان‌دهی فضا و شیوه مدیریت آب است؛ یعنی ارزش یک باغ تنها به بنای شاخص یا چشم‌انداز زیبای آن خلاصه نمی‌شود.
در عباس‌آباد، رابطه سازه‌های تاریخی با آب و محیط پیرامون بخشی از همین مسئله است. بنابراین ارزیابی یک مداخله نباید فقط به اندازه یا ظاهر آن محدود بماند. محل استقرار، اثر بر منظر، فشار بر بناها و سازگاری با شیوه نگهداری مجموعه نیز اهمیت دارد. گردشگری و خدمات بازدیدکنندگان می‌توانند با حفاظت همراه باشند، اما این همراهی به ضابطه روشن و نظارت قابل پیگیری نیاز دارد.
برای آشنایی بیشتر با پیشینه این مجموعه و منطقه، معرفی کتاب کاخ‌ها و باغ‌های ییلاقی شاه عباس یکم در مازندران به رابطه باغ‌سازی، آب و معماری در بهشهر می‌پردازد.
مدیریت چندپاره؛ مسئول پاسخ‌گویی کیست؟
محمد عظیمی در گزارش «پیام ما» مسئله را به تعدد نهادهای دخیل و نبود مدیریت یکپارچه پیوند داده است. او می‌گوید طرح مدیریت یکپارچه نوشته شده، اما اجرای آن را ندیده است. در همان گزارش به لغو الحاق پیشین باغ به محدوده شهری نیز اشاره شده؛ بنابراین همه تصمیم‌های گذشته را نمی‌توان همچنان پابرجا یا بی‌تغییر توصیف کرد.
با این حال، پرسش اصلی باقی است: وقتی حفاظت، بهره‌برداری و اداره بخش‌های مختلف میان چند نهاد تقسیم می‌شود، مسئول نهایی جلوگیری از آسیب کیست؟ تعدد متولیان نباید به کم‌شدن پاسخ‌گویی بینجامد. اعلام عمومی مجوزها، مشخص‌کردن حدود اختیار بهره‌برداران و انتشار برنامه زمان‌دار اصلاح مداخلات می‌تواند این بحث را از هشدارهای تکراری به نتیجه‌ای قابل ارزیابی برساند.
پیش از آنکه هشدار به بحران تبدیل شود
برای سنجش وضعیت عباس‌آباد، هم گزارش کارشناسی درباره آسیب‌های مشخص لازم است و هم توضیح نهادهای مسئول درباره اقداماتی که انجام داده‌اند. دفاع از گردشگری به معنای چشم‌پوشی از ضوابط نیست؛ همان‌طور که نگرانی درباره حفاظت، به‌تنهایی دلیل ممنوع‌بودن هر فعالیت فرهنگی یا خدماتی محسوب نمی‌شود.
خبر امروز، حذف عباس‌آباد نیست؛ هشدار درباره مسیری است که ممکن است هزینه حفاظت را بیشتر کند. ارزش این هشدار در فرصت پیشگیری است: شفاف‌شدن مسئولیت‌ها، بررسی مداخلات محل اختلاف و مراقبت از اصالت باغ، پیش از آنکه آسیب‌های قابل جبران به خسارت‌های ماندگار تبدیل شوند.