«پدر بمب‌ها» دوباره به واژگان تهدید نظامی برگشته است؛ این بار با وعده سخنگوی سپاه برای رونمایی از سلاحی که هنوز مشخصاتش اعلام نشده است. اما این نام از کجا آمده و آیا واقعاً از یک بمب شناخته‌شده حرف می‌زنیم؟
به گزارش آسیانیوز ایران، خبرگزاری آناتولی در گزارش چهارشنبه ۲۹ مهر ۱۴۰۵، برابر با ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، به نقل از باشگاه خبرنگاران جوان نوشت حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، از آمادگی برای معرفی «پدر بمب‌ها» سخن گفته است. همین مضمون از شب ۲۸ مهر در بازتاب رسانه‌های فارسیِ گفت‌وگوی او دیده می‌شود. آنچه فعلاً اعلام شده، وعده رونمایی است، نه انتشار مشخصات قابل ارزیابی یا اعلام زمان استفاده از یک سلاح معین.
سپاه درباره «پدر بمب‌ها» چه گفته است؟
محبی گفته است سپاه درصدد رونمایی از چیزی با این عنوان است که به گفته او برای طرف مقابل تازگی دارد. گزارش آناتولی تصریح می‌کند که جزئیات بیشتری درباره این سلاح ارائه نشده است. در بازنشر فارسی سخنان او نیز این عبارت در کنار ادعاهای افزایش تعداد و بهبود کیفیت موشک‌ها آمده؛ اما کنار هم قرار گرفتن این جمله‌ها، به‌خودی‌خود نوع سلاح تازه را مشخص نمی‌کند.
حسین محبی در این خبر با مسئولیت سخنگویی سپاه صحبت می‌کند؛ یعنی اظهاراتش بیان موضع این نهاد است، نه نتیجه ارزیابی مستقل یک مرکز پژوهشی. تا وقتی نام رسمی، تصاویر قابل احراز و اطلاعات قابل بررسی منتشر نشده باشد، نمی‌توان با اطمینان گفت این عنوان به بمب اشاره دارد، به یک موشک مربوط است یا صرفاً نامی برای معرفی تبلیغاتی یک محصول خواهد بود. همچنین از این سخنان نمی‌توان داشتن سلاح هسته‌ای را نتیجه گرفت.
«پدر همه بمب‌ها» روسی بود، نه نام یک رده جهانی
در خبرهای نظامی جهان، عنوان «پدر همه بمب‌ها» بیشتر با یک اعلام روسیه در سپتامبر ۲۰۰۷ شناخته می‌شود. نام انگلیسی آن Father of All Bombs، با کوتاه‌نوشت FOAB، و تعبیر روسی‌اش «Папа всех бомб» است. گزارش‌های آن زمان رویترز و رادیو اروپای آزاد، اظهارات مقام نظامی روسیه در تلویزیون دولتی را درباره آزمایش یک سلاح غیرهسته‌ای بازتاب دادند.
مقام‌های روسی مدعی قدرتی معادل ۴۴ تن تی‌ان‌تی و برتری بر نمونه آمریکایی شدند. این عدد را باید به همان ادعای روسیه نسبت داد، نه اینکه آن را اندازه‌گیری مستقل این گزارش معرفی کرد. این سلاح در گزارش‌ها گرمافشاری توصیف شده است؛ اصطلاحی کلی برای سلاح‌هایی که اثر شدید گرما و فشار انفجار دارند. نام ترسناک، به‌تنهایی نه سند کارایی است و نه معیار مقایسه دقیق.
مهم‌تر اینکه «پدر بمب‌ها» یک استاندارد بین‌المللی یا نام عمومی تمام بمب‌های بزرگ نیست. تکرار همین عبارت در ایران، هیچ پیوند فنیِ اثبات‌شده‌ای با نمونه روسی ایجاد نمی‌کند. برای چنین ارتباطی باید سند داشت؛ شباهت لقب کافی نیست.
مادر بمب‌های آمریکا چیست و چه تفاوتی دارد؟
«مادر همه بمب‌ها» نام مشهور MOAB آمریکایی است. عنوان رسمی آن Massive Ordnance Air Blast و شناسه آن GBU-43/B است؛ بنابراین تعبیر Mother of All Bombs یک لقب رسانه‌ای شناخته‌شده است، نه صورت رسمی نام این سلاح.
گزارش نیروی هوایی آمریکا، آزمایش آن را در ۱۱ مارس ۲۰۰۳ ثبت کرده است. این سلاح غیرهسته‌ای نخستین بار در آوریل ۲۰۱۷ علیه مواضع داعش در افغانستان به کار رفت. تصویر شاخص این مطلب نیز نمونه نمایشی MOAB در موزه تسلیحات نیروی هوایی آمریکا در سال ۲۰۰۶ است؛ نه تصویر سلاحی که سپاه وعده معرفی‌اش را داده است.
در بحث‌های عمومی، گاهی نام MOAB با هر بمب سنگین یا سنگرشکن آمریکایی جابه‌جا می‌شود. این یکسان‌سازی درست نیست: نام، کارکرد و سابقه یک سلاح مشخص را نمی‌توان به هر مهمات بزرگ دیگری تعمیم داد. لقب‌های «مادر» و «پدر» هم شناسنامه فنی محسوب نمی‌شوند.
بمب تزار شوروی؛ ماجرایی جدا و هسته‌ای
«بمب تزار» یا Tsar Bomba، با نام روسی «Царь-бомба»، به آزمایش هسته‌ای اتحاد جماهیر شوروی در ۳۰ اکتبر ۱۹۶۱ مربوط است. موزه ملی علوم و تاریخ هسته‌ای آمریکا قدرت این آزمایش را حدود ۵۰ مگاتن تی‌ان‌تی ذکر می‌کند و آن را بزرگ‌ترین انفجار هسته‌ای آزمایش‌شده می‌داند.
این مورد را نباید با سلاح غیرهسته‌ای معرفی‌شده روسیه در ۲۰۰۷ یا MOAB آمریکا مخلوط کرد. تفاوت فقط در اندازه نیست؛ ماهیت هسته‌ای و پیامدهای آن، موضوع را در دسته‌ای دیگر قرار می‌دهد. آوردن تصویر انفجار تزار کنار ادعای تازه سپاه، بدون توضیح روشن، می‌تواند برای خواننده تصویری کاملاً نادرست از موضوع بسازد.
پرسش از سپاه؛ امنیت مردم یا رقابت بر سر نام‌های هراس‌آور؟
از نگاه انتقادی، مشکل این نوع سخن‌گفتن آن است که یک لقب پرطنین، جای پاسخ روشن را می‌گیرد. جامعه‌ای که با نگرانی جنگ و هزینه‌های اقتصادی آن زندگی می‌کند، حق دارد بداند تصمیم‌های نظامی چگونه به کاهش خطر کمک می‌کنند؛ نه اینکه فقط نام سلاح بعدی را بشنود.
سه پرسش همچنان باقی است:
- دقیقاً چه چیزی قرار است معرفی شود و کدام بخش ادعا قابل بررسی عمومی است؟
- چه شواهدی ادعای برتری یا تازگی آن را پشتیبانی می‌کند؟
- مسئولان برای جلوگیری از گسترش درگیری و حفاظت از غیرنظامیان چه پاسخ مشخصی دارند؟
این پرسش‌ها با انکار یا تأیید پیشاپیش توان نظامی تفاوت دارند. معیار مسئولیت‌پذیری، تنها توان تخریب نیست؛ پیامد تصمیم‌ها برای جان مردم هم هست. همان‌طور که در گزارش روایت‌های متفاوت درباره طرح حمله به ایران نیز تفاوت گزارش رسانه‌ای و تصمیم قطعی اهمیت دارد، اینجا هم وعده رونمایی را نباید خبر آغاز جنگ یا اثبات یک توان ناشناخته دانست.
پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: «پدر بمب‌ها» پیش از هر چیز یک لقب است. مصداق روسی آن سابقه مشخصی دارد؛ مصداقی که امروز سپاه وعده‌اش را می‌دهد، با اطلاعات منتشرشده هنوز روشن نیست.