گاهی یک روز در تقویم، ما را از کوچه‌های شعر فارسی به کارگاه نقاشی در پاریس می‌برد و از آنجا به میدان نبرد و تالار سازمان ملل می‌رساند. امروز، یکشنبه ۳ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۲۵ اکتبر ۲۰۲۶، چنین روزی است: فرصتی برای یاد فریدون مشیری، شناخت دوباره پیکاسو و ژرژ بیزه و مرور چند لحظه که بر علم و سیاست جهان اثر گذاشتند.
در روزشمار آسیانیوز ایران، مناسبت ایرانی را با روز و ماه خورشیدی و رویدادهای جهانی این گزارش را با ۲۵ اکتبر مرور می‌کنیم. این دو فهرست را نباید یکی گرفت: برابر بودن سوم آبان با ۲۵ اکتبر در سال جاری به این معنا نیست که این دو تاریخ در همه سال‌های گذشته نیز بر هم منطبق بوده‌اند.
۳ آبان در حافظه ادبی ایران؛ یاد فریدون مشیری و زبان نزدیک به مردم
در بسیاری از یادنامه‌های فریدون مشیری (Fereydoon Moshiri)، سوم آبان ۱۳۷۹ روز درگذشت او در تهران ثبت شده است. مقاله اردشیر لطفیان در شماره هفتم مجله «آرمان» و یادنامه رادیو فرانسه همین تاریخ را آورده‌اند. برای دقت باید اختلاف آرشیوی را هم روشن گذاشت: در یکی از گزارش‌های قدیمی رادیوفردا دوم آبان نوشته شده است. مبنای این یادکرد، تاریخ سوم آبان در منابع یادشده است؛ نه پنهان کردن تفاوتی که میان روایت‌ها وجود دارد.
اهمیت مشیری تنها در محبوبیت نامش خلاصه نمی‌شود. شعر او برای بسیاری از خوانندگان راهی بود تا بدون احساس فاصله با زبان ادبی، وارد جهان شعر معاصر شوند. «کوچه» نمونه شناخته‌شده همین پیوند میان خاطره، عاطفه و بیان روشن است. در کار او، سادگی لزوماً به معنای بی‌اعتنایی به موسیقی کلمات نبود؛ شعر می‌توانست نرم و قابل‌فهم باشد و همچنان اثر عاطفی خود را نگه دارد.
مشیری با جهان موسیقی نیز ارتباط داشت و در شورای شعر و موسیقی رادیو فعالیت می‌کرد. همین نزدیکی، یادآور رابطه دیرپای شعر فارسی با صدا و اجراست. برای خواندن نگاهی دیگر به جایگاه اجتماعی او می‌توانید به گزارش «فریدون مشیری؛ شاعر طبقه متوسط» در آرشیو آسیانیوز ایران مراجعه کنید. سالگردها اگر ما را دوباره به خواندن اثر برگردانند، از یک نام و تاریخ فراتر می‌روند.
زادروزهای ۲۵ اکتبر؛ پیکاسو و تغییر شیوه دیدن
پابلو پیکاسو (Pablo Picasso) در ۲۵ اکتبر ۱۸۸۱ در مالاگای اسپانیا به دنیا آمد؛ تاریخی که در گاه‌شمار رسمی موزه پیکاسو پاریس و زندگی‌نامه گوگنهایم ثبت شده است. او در سده بیستم فقط نقاشی پرکار نبود، بلکه از چهره‌هایی شد که تصور مخاطبان از خودِ نقاشی را تغییر دادند.
همکاری او با ژرژ براک (Georges Braque) در شکل‌گیری کوبیسم، تصویر را از وابستگی به یک زاویه دید واحد دور کرد. در چنین آثاری، صورت یا شیء الزاماً آن‌گونه دیده نمی‌شود که در یک نگاه کوتاه به چشم می‌آید؛ سطح‌ها، حجم‌ها و دیدگاه‌های مختلف کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. برای مخاطبی که نخستین بار با این تابلوها روبه‌رو می‌شود، پرسش «چرا همه چیز شبیه واقعیت نیست؟» می‌تواند آغاز شناخت این تجربه هنری باشد.
«گرنیکا» (Guernica)، اثر سال ۱۹۳۷ او، وجه دیگری از این مسیر را نشان می‌دهد: نقاشی می‌تواند فراتر از زیبایی بصری، به زبان اعتراض به خشونت جنگ تبدیل شود. زادروز پیکاسو فرصتی است برای دیدن دوباره این فاصله میان ثبت ظاهر جهان و بیان رنج آن. عکس شاخص این گزارش، پرتره آرشیوی او در سال ۱۹۰۸ است؛ نه تصویری از زمان خلق گرنیکا.
ژرژ بیزه؛ آهنگسازی که ماندگاری «کارمن» را ندید
ژرژ بیزه (Georges Bizet) در ۲۵ اکتبر ۱۸۳۸ در پاریس متولد شد. تاریخ تولد او در فهرست کتابخانه ملی فرانسه و زندگی‌نامه اپرای پاریس آمده است. نام بیزه برای بسیاری از دوستداران موسیقی با «کارمن» (Carmen) پیوند دارد؛ اپرایی که نخستین بار در سال ۱۸۷۵ روی صحنه رفت.
اما سرنوشت نخستین اجرای یک اثر همیشه آینده آن را پیش‌بینی نمی‌کند. کارمن در آغاز با استقبال پیروزمندانه‌ای که امروز ممکن است تصور کنیم روبه‌رو نشد. بیزه در سوم ژوئن همان سال درگذشت و فرصت نیافت جایگاه بعدی این اثر را ببیند. زندگی کوتاه او نمونه‌ای از فاصله میان داوری هم‌زمانان و سرنوشت بلندمدت یک اثر هنری است؛ فاصله‌ای که در تاریخ موسیقی و ادبیات بارها تکرار شده است.
ژرژ بیزه در سال ۱۸۷۵؛ عکس اتین کارژا (Étienne Carjat)، از ویکی‌مدیا کامنز، در مالکیت عمومی. قاب‌بندی برای انتشار تغییر کرده و چهره دست‌نخورده است.
۲۵ اکتبر ۱۸۵۴؛ بالاکلاوا و فاصله شجاعت سرباز با تصمیم فرمانده
نبرد بالاکلاوا (Balaklava) در جنگ کریمه، در ۲۵ اکتبر ۱۸۵۴ رخ داد. روایت موزه ملی ارتش بریتانیا و تاریخ هنگ سلطنتی اسکاتلندی، این روز را با چند عملیات متفاوت توضیح می‌دهند؛ نه تنها با صحنه مشهور یورش بریگاد سبک.
شهرت آن یورش گاه بقیه نبرد را در سایه قرار داده است. نیروهای سواره‌نظام در پی فرمانی که انتقال و برداشت از آن مسئله‌ساز شد، به مسیری خطرناک رفتند. از همین‌جا دو روایت در کنار هم شکل می‌گیرد: ستایش شجاعت کسانی که فرمان را اجرا کردند و نقد تصمیم‌گیری و ارتباط میان فرماندهان. این دو را نباید به جای یکدیگر نشاند.
مرور بالاکلاوا فقط بازگویی یک صحنه نظامی نیست. این نبرد یادآوری می‌کند که روایت حماسی، هر قدر تأثیرگذار باشد، نباید پرسش درباره مسئولیت و خطای فرماندهی را حذف کند. برای فهم تاریخ جنگ، هم تجربه انسان‌های میدان مهم است و هم سازوکاری که آنان را به آن میدان فرستاد.
۲۵ اکتبر ۱۹۷۱؛ تغییر نمایندگی چین در سازمان ملل
مجمع عمومی سازمان ملل در ۲۵ اکتبر ۱۹۷۱ قطعنامه ۲۷۵۸ را تصویب کرد. متن سند و راهنمای کتابخانه سازمان ملل نشان می‌دهد که این تصمیم، نمایندگان دولت جمهوری خلق چین را تنها نمایندگان قانونی چین در سازمان ملل شناخت و جای نمایندگان چیانگ کای‌شک (Chiang Kai-shek) را در این سازمان تغییر داد.
اهمیت این رویداد در تفاوت میان «وجود یک کشور در ساختار سازمان» و «اینکه چه دولتی نماینده آن شناخته شود» است. چین از اعضای اولیه سازمان ملل بود؛ بنابراین توضیح ماجرا صرفاً با عبارت «عضویت تازه چین» دقیق نیست. این تصمیم بر نمایندگی یکی از اعضای دائم شورای امنیت اثر مستقیم گذاشت.
در خواندن سند نیز باید به محدوده آن وفادار ماند: موضوع قطعنامه، نمایندگی چین در سازمان ملل است. نباید بدون توضیح و بررسی جداگانه، تمام اختلاف‌های سیاسی و حقوقی بعدی درباره تایوان را نتیجه حل‌شده همین متن دانست. سند تاریخی را باید نخست با واژه‌ها و تصمیم مشخص خودش خواند، سپس به سراغ تفسیرهای بعدی رفت.
درگذشت تورّیچلی؛ وقتی هوای نامرئی قابل‌اندازه‌گیری شد
بر پایه زندگی‌نامه موزه گالیله و دانشنامه ترکانی، اوانجلیستا تورّیچلی (Evangelista Torricelli) در شب ۲۴ به ۲۵ اکتبر ۱۶۴۷ در فلورانس درگذشت. ذکر «شب ۲۴ به ۲۵» مهم است؛ گاهی تفاوت یک روز در روزشمارها از همین شیوه ثبت زمان پدید می‌آید.
نام او با آزمایش جیوه و شناخت فشار هوا گره خورده است. موزه گالیله آزمایش مشهور او را در سال ۱۶۴۴ شرح می‌دهد: آزمایشی که راه اندازه‌گیری فشار جو را باز کرد. پس مناسبت امروز، یادکرد درگذشت دانشمند است، نه ادعای اینکه آزمایش او در همین روز انجام شده است.
جذابیت این داستان در چیزی بسیار روزمره نهفته است: هوایی که دیده نمی‌شود، بر پیرامون ما اثر می‌گذارد و می‌توان این اثر را اندازه گرفت. تاریخ علم در چنین لحظه‌هایی از نام ابزار و فرمول فراتر می‌رود؛ تبدیل می‌شود به تاریخ پرسش‌هایی که امور ظاهراً بدیهی را دوباره قابل‌دیدن می‌کنند.
از زبان آشنای مشیری تا تجربه‌های بصری پیکاسو، از سرنوشت کارمن تا سند سازمان ملل، این روزشمار نشان می‌دهد تاریخ فقط توالی رویدادهای بزرگ نیست؛ تاریخ شیوه خواندن، دیدن، شنیدن و پرسیدن هم هست. کدام‌یک از این چهره‌ها یا رویدادها برای شما جذاب‌تر بود و دوست دارید درباره کدام‌یک گزارش مفصل‌تری بخوانید؟ پس از بخش منابع، برچسب‌ها و اخبار مرتبط، دیدگاهتان را در کادر ثبت نظر انتهای همین خبر بنویسید.