یک پرده سفید، چند چهره روبه‌روی دوربین و جزئیاتی که از زندگی آدم‌ها خبر می‌دهند؛ بسیاری از مخاطبان، محسن راستانی را با چنین قاب‌هایی به یاد می‌آورند. او از عکاسانی بود که در کنار ثبت روزهای جنگ، به زندگی روزمره و تصویر خانواده‌های ایرانی توجه کرد. اکنون خبر درگذشتش، جامعه عکاسی را با فقدان یکی از چهره‌های شناخته‌شده این عرصه روبه‌رو کرده است.
به گزارش آسیانیوز ایران، مسعود زنده‌روح کرمانی در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر، درگذشت راستانی را در صبح یکشنبه ۳ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۲۵ اکتبر ۲۰۲۶، پس از یک دوره بیماری تأیید کرد. صبح ساحل نیز با بازنشر پیام سیف‌الله صمدیان به ایسنا، خبر درگذشت این هنرمند را گزارش کرده است.
پیش‌تر در اردیبهشت ۱۴۰۴، خبر بستری‌شدن محسن راستانی منتشر شده بود؛ آن گزارش به دوره‌ای پیش از خبر امروز مربوط است.
محسن راستانی که بود؟
محسن راستانی، با املای انگلیسی Mohsen Rastani، در سال ۱۳۳۷ در خرمشهر متولد شد. مسیر حرفه‌ای او با عکاسی مستند و خبری پیوند داشت و تجربه جنگ ایران و عراق بخشی مهم از کارنامه‌اش را شکل داد. او تنها به ثبت صحنه‌های درگیری بسنده نکرد؛ زندگی مردم و آنچه رویدادهای بزرگ بر چهره و زیست آنان باقی می‌گذارند نیز در کار او اهمیت داشت.
زندگی‌نامه منتشرشده در گالری راه ابریشم، تحصیل او در رشته عکاسی دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و فعالیتش در آموزش این رشته را ثبت کرده است. نام راستانی همچنین در فهرست رسمی اعضای هیئت مؤسس انجمن عکاسان ایران دیده می‌شود؛ حضوری که نشان می‌دهد فعالیت او به تولید عکس محدود نبود و در شکل‌گیری نهاد صنفی عکاسی نیز مشارکت داشت.
«خانواده ایرانی»؛ آدم‌ها در برابر پرده سفید
مجموعه «خانواده ایرانی» از شناخته‌شده‌ترین پروژه‌های اوست. مجله پاریس ریویو، The Paris Review، در شماره پاییز ۲۰۰۸ خود بخشی از این پرتره‌ها را منتشر کرد. شرح همراه عکس‌ها توضیح می‌دهد که راستانی در سفر به نقاط مختلف ایران، پرده سفیدی همراه داشت و گاهی یک فضای موقت یا حتی خیابان را به محل عکاسی تبدیل می‌کرد.
در این روش، افراد می‌توانستند آن‌گونه که خود می‌خواستند مقابل دوربین قرار بگیرند. پس‌زمینه ساده، نگاه مخاطب را به چهره، لباس، حالت بدن و نسبت میان اعضای خانواده هدایت می‌کرد. ساده‌بودن قاب، به معنای ساده‌بودن داستان آدم‌های درون آن نبود. این عکس‌ها امکان می‌دهند به تفاوت‌های زندگی مردم نگاه کنیم، بی‌آنکه شلوغی محیط بر حضور آنان غلبه کند.
از عکس‌های جنگ تا نمایش در موزه
کارنامه راستانی در مرزهای ایران متوقف نماند. موزه مَکسی رم، MAXXI، در اسناد نمایشگاه «تاریخ ویرایش‌نشده؛ ایران ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۴»، نام او را در میان هنرمندان حاضر ثبت کرده است. این نمایشگاه، در همکاری با موزه هنر مدرن پاریس، بخشی از تحولات هنر معاصر ایران را از خلال آثار چند نسل بررسی می‌کرد.
گالری راه ابریشم نیز مجموعه‌های «خانواده‌های ایرانی»، «خاطرات جنگ» و آثار مستند را در معرفی او کنار هم قرار داده است. این تنوع، تصویری روشن‌تر از فعالیت راستانی می‌دهد: عکاسی که هم با خبر و جنگ روبه‌رو بود و هم سال‌ها به ثبت آدم‌ها و روابط اجتماعی آنان پرداخت. اهمیت مرور این آثار در چنین روزی، تنها یادآوری نام یک هنرمند نیست؛ بازگشت به تصاویری است که بخشی از حافظه دیداری جامعه را نگه داشته‌اند.
تصویر بالا، فضای موزه مکسی در سال ۲۰۱۷ است و نمایشگاه آثار راستانی را نشان نمی‌دهد. عکس: Alessio Lin، مجوز CC0.
مراسم وداع با محسن راستانی چه زمانی است؟
رایحه راستانی، دختر این هنرمند، در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر اعلام کرده است که مراسم تشییع و وداع سه‌شنبه ۵ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۰ صبح از مقابل خانه هنرمندان ایران برگزار خواهد شد. این زمان، برنامه اعلام‌شده از سوی خانواده است؛ جزئیات محل خاکسپاری در اطلاعات تأییدشده این گزارش نیامده است.
کدام عکس یا مجموعه محسن راستانی بیشتر در خاطرتان مانده است؟ دیدگاهتان را در کادر نظرات انتهای خبر، پایین بخش اخبار مرتبط، بنویسید.
تحریریه «آسیانیوز ایران» درگذشت محسن راستانی را به خانواده او، دوستان و جامعه عکاسی ایران تسلیت می‌گوید و برای بازماندگانش آرامش و شکیبایی آرزو می‌کند.
عکس شاخص: محسن راستانی در خرداد ۱۳۹۶؛ سهیل سحرانورد / خبرگزاری فارس، از ویکی‌مدیا کامنز با مجوز CC BY 4.0؛ تغییرات: تنظیم اندازه و افزودن واترمارک.