تصویر یک خرس کنار سربازان، در نگاه اول به قصه‌های کودکانه شبیه است. اما پشت نام وویتک، زندگی واقعی حیوانی قرار دارد که از ایران به جمع نظامیان لهستانی پیوست، همراه آنها از خاورمیانه به اروپا رفت و سرانجام در اسکاتلند ماند. آنچه این سرگذشت را خواندنی می‌کند، فقط لقب «خرس سرباز» نیست؛ مرزی است که میان اسناد تاریخی، خاطرات همرزمان و افسانه‌های محبوب شکل گرفته است.
در این گزارش آسیانیوز ایران، مسیر زندگی وویتک از ایران تا ادینبرو مرور می‌شود؛ مسیری که اصل آن مستند است، هرچند درباره بعضی جزئیات مشهورش روایت‌های متفاوتی وجود دارد.
وویتک که بود و چه ارتباطی با ایران داشت؟
وویتک با نام اصلی Wojtek، خرس قهوه‌ای سوری بود که در جنگ جهانی دوم همراه گروهان ۲۲ تدارکات توپخانه سپاه دوم لهستان شد. «سوری» در اینجا نام زیرگونه حیوان است و نباید آن را به معنی آغاز داستان در سوریه گرفت.
مؤسسه یادبود ملی لهستان، IPN، آشنایی لهستانی‌ها با توله‌خرس را در ایرانِ سال ۱۹۴۲ میلادی، برابر با ۱۳۲۱ خورشیدی، ثبت کرده است. در این روایت، پسری ایرانی توله را همراه داشت و اینکا بوکیویچ (Inka Bokiewicz)، دختر جوان لهستانی، مدتی در اردوگاهی نزدیک تهران از آن مراقبت کرد؛ سپس حیوان به یگان سپرده شد. بنابراین، روایت کوتاهِ «سربازان ناگهان خرسی را در طبیعت پیدا کردند» همه جزئیات ماجرا را بازتاب نمی‌دهد.
نهاد میراث تاریخی اسکاتلند نیز از خرید توله از پسری در نزدیکی همدان یاد می‌کند. جزئیات نخستین دیدار در منابع کاملاً یکسان نیست، اما پیوند این سرگذشت با ایران روشن است. نام همدان را می‌توان در این چارچوب آورد، نه به‌عنوان محل تولدی که سند قطعی آن در دست باشد.
برای شناخت فضای آن سال‌ها، بازخوانی نامه رضاشاه به روزولت در روزهای اشغال ایران نیز تصویری از موقعیت دشوار کشور در جنگ جهانی دوم به دست می‌دهد.
چگونه یک خرس وارد دفتر نظامی شد؟
وویتک همراه سربازان رشد کرد. موزه تاریخ لهستان، تغذیه او با شیر غلیظ‌شده در یک بطری خالی ودکا، بازی‌کردن با افراد یگان و خوردن سیگار را در شرح زندگی‌اش آورده است. بطری ودکا در این روایت ظرف شیر بود؛ نه شاهدی برای خوراندن ودکا به توله. این عادت‌های نقل‌شده نیز توصیه‌ای برای نگهداری یا تغذیه حیوانات نیستند.
وقتی سفر یگان به ایتالیا در پیش بود، همراه‌بردن این حیوان فقط مسئله دوستی سربازان با او نبود؛ باید برای حضورش در ساختار نظامی نیز راهی پیدا می‌شد. منابع تاریخی از ثبت وویتک با درجه سربازی، شماره خدمت و دفترچه نظامی سخن می‌گویند. این عنوان اداری بعدها به بخشی جدایی‌ناپذیر از شهرت او تبدیل شد.
برای دنبال‌کردن مسیر زندگی وویتک، سه ایستگاه اصلی را می‌توان از هم جدا کرد:
- ایران در ۱۹۴۲ میلادی (۱۳۲۱ خورشیدی): ورود توله‌خرس به زندگی لهستانی‌هایی که از شوروی خارج شده بودند.
- کارزار ایتالیا: همراهی با یگان تدارکاتی و شکل‌گیری مشهورترین روایت‌های جنگی درباره او.
- اسکاتلند پس از جنگ: اقامت در کنار نظامیان و سپس انتقال به باغ‌وحش ادینبرو.
در مونتهکاسینو چه کرد؛ واقعیت کجا تمام می‌شود؟
مشهورترین بخش داستان به نبرد مونتهکاسینو در سال ۱۹۴۴ میلادی (۱۳۲۳ خورشیدی) مربوط است: خرسی که مانند سربازان، بار جابه‌جا میکرد. موزه تاریخ لهستان خاطره جان کلارک (John Clarke)، از نظامیان بریتانیایی، را درباره دیدن خرسی حامل گلوله توپخانه نقل می‌کند. در روایت‌های لهستانی نیز کمک وویتک به جابه‌جایی جعبه‌ها آمده است.
با این حال، درباره نوع بار و جزئیات این کمک اتفاق‌نظر کامل وجود ندارد. مجله تایم (TIME) در گزارش سال ۲۰۱۷ میلادی (۱۳۹۶ خورشیدی)، به نقل از اندی شاولگو (Andy Szawlugo)، روایت متفاوتی از هنریک زاخارویچ (Henryk Zacharewicz)، عضو یگان، آورده است: جعبه‌های خالی مهمات و پوکه‌های مصرف‌شده، نه لزوماً مهمات آماده شلیک.
این اختلاف به معنی خیالی‌بودن خود وویتک نیست؛ نشان می‌دهد نباید هر جزئیات جذاب را با قطعیت یکسان تکرار کرد. عبارت‌هایی مانند «همیشه جعبه‌های دقیقاً ۴۵ کیلویی می‌برد» یا «هرگز حتی یک گلوله را نینداخت» بهتر است حقیقت قطعی معرفی نشوند. آنچه روشن‌تر است، جایگاه او در حافظه یگان است: تصویر خرسی که گلوله توپخانه در دست دارد، به نشان گروهان تبدیل شد و منابع نهادی از ارتقای او به درجه سرجوخه نیز یاد می‌کنند.
پایان سفر در ادینبرو؛ زندگی پس از جنگ
پایان جنگ به معنی پایان همراهی وویتک با لهستانی‌ها نبود. او به اسکاتلند رفت و مدتی در وینفیلد، نزدیک هاتن در منطقه مرزی اسکاتلند، زندگی کرد. با پراکنده‌شدن سربازان و تغییر زندگی آنها، نگهداری دائمی از یک خرس دشوارتر شد. در سال ۱۹۴۷ میلادی (۱۳۲۶ خورشیدی)، باغ‌وحش ادینبرو خانه بعدی او شد؛ جایی که تا مرگش در ۱۹۶۳ میلادی (۱۳۴۲ خورشیدی) ماند.
نهاد میراث تاریخی اسکاتلند از دیدار سربازان سابق و واکنش وویتک به شنیدن صدای لهستانی یاد می‌کند. این خاطرات تصویری از پیوند طولانی انسان و حیوان می‌دهند، اما نباید آنها را با ادعای فهم زبان یا احساسات دقیق انسانی یکی گرفت.
چرا هنوز از «خرس سرباز» یاد می‌کنیم؟
یادمان وویتک در باغ‌های پرنسس استریت ادینبرو، که در ۲۰۱۵ میلادی (۱۳۹۴ خورشیدی) نصب شد، خرس را کنار یک سرباز نشان می‌دهد. در لهستان و در شهر ایمولای ایتالیا نیز یادمان‌هایی برای او ساخته شده است. این مجسمه‌ها فقط بزرگداشت حیوانی غیرمعمول نیستند؛ بخشی از یادآوری مسیر جنگ، آوارگی و زندگی تازه کسانی هستند که با او سفر کردند.
- زندگی واقعی: وجود وویتک، پیوندش با ایران و همراهی او با یگان لهستانی مستند است.
- خاطرات جنگی: جزئیات حمل بار و رفتارهای روزمره باید با انتساب و توجه به اختلاف روایت‌ها خوانده شوند.
- میراث امروز: نشان یگان و یادمان‌ها نشان می‌دهند این خرس چه جایگاهی در حافظه جمعی پیدا کرده است.
داستان وویتک بدون افزودن توانایی‌های افسانه‌ای هم جذاب است: حیوانی از ایران که زندگی‌اش با سرنوشت گروهی از سربازان و آوارگان گره خورد. به نظر شما، کدام بخش این سرگذشت بیشتر ارزش به‌یادسپردن دارد؛ نقش او در زندگی روزمره سربازان یا روایت‌های مشهور میدان نبرد؟
پرسش‌های رایج: