برای خیلی از ما، ماسوله همان خانه‌های زردرنگی است که روی شیب کوه بالا رفته‌اند؛ شهری که بام یک خانه به گذر همسایه می‌رسد. اما در پرونده تازه ثبت جهانی، چیزی فراتر از این منظره آشنا اهمیت پیدا کرده است: رد آهن در زندگی مردم، از معدن و کوره تا بازار و مسیرهای قدیمی.
به گزارش آسیانیوز ایران، تازه‌ترین خبر این پرونده، دیدار شنبه ۹ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۳۱ اکتبر ۲۰۲۶، معاون میراث‌فرهنگی با ارزیاب ایکوموس است. گزارش همان روز خبرگزاری میراث‌آریا نشان می‌دهد که بررسی‌ها هنوز به تصمیم نهایی نرسیده است؛ خود ارزیاب نیز توضیح داده که تصمیم‌گیری تنها بر عهده او نیست و کارشناسان دیگری پرونده را بررسی خواهند کرد.
ماسوله هنوز در فهرست میراث جهانی ثبت نشده است
تا زمان بررسی این گزارش در ۹ آبان، نام ماسوله در فهرست آثار ثبت‌شده ایران در مرکز میراث جهانی یونسکو دیده نمی‌شود. صفحه رسمی «شهر تاریخی ماسوله» با نام انگلیسی The Historical City of Masouleh در فهرست موقت قرار دارد؛ تاریخ ارائه آن ۹ اوت ۲۰۰۷، برابر با ۱۸ مرداد ۱۳۸۶، است. فهرست موقت یعنی کشوری قصد دارد اثر را برای نامزدی بررسی کند، نه اینکه اثر پیشاپیش ثبت جهانی شده باشد.
مرحله مهم بعدی نیز نباید با موفقیت نهایی اشتباه شود. کمیته میراث جهانی در تصمیم سال ۲۰۲۳ خود، بررسی نامزدی «منظر فرهنگی ماسوله» را به تعویق انداخت و خواست موضوع اصلی پرونده و حدود آن بازنگری شود تا ارزش برجسته جهانی آن روشن‌تر و مستندتر باشد. بنابراین ورود ارزیاب، تکمیل مطالعات یا سخنان امیدوارکننده مسئولان، هیچ‌کدام جای تصمیم کمیته را نمی‌گیرد.
این مسیر پیشینه طولانی دارد؛ گزارش اسفند ۱۴۰۲ درباره بازدید کارشناسان از ماسوله مربوط به مرحله‌ای قدیمی‌تر است، نه بازدید تازه آبان امسال.
چرا کوره‌های آهن وارد مرکز روایت شده‌اند؟
مصطفی پورعلی، مدیر پرونده ثبت جهانی ماسوله، در گفت‌وگوی ۸ آبان با میراث‌آریا توضیح داده است که پرونده فقط به خانه‌ها و کوچه‌های شهر محدود نیست. به گفته او، معادن آهن، محوطه‌های فلزگری، کوره‌ها و راه‌های تاریخی، در کنار شهر کنونی و کهنه‌ماسوله، شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته ساخته‌اند. محور پرونده جدید، توضیح همین ارتباط میان تولید، رفت‌وآمد و سکونت است.
به زبان ساده، پرسش فقط این نیست که «ماسوله چقدر زیباست؟»؛ پرسش این است که مردم چگونه با امکانات این کوهستان کار و زندگی کرده‌اند و چه شواهدی از دانش و مهارت آنان باقی مانده است. اصطلاح «منظر فرهنگی» هم به همین پیوند انسان و محیط اشاره دارد، نه صرفاً یک قاب تماشایی برای عکاسی.
در دیدار ۹ آبان، علی دارابی، معاون میراث‌فرهنگی، سه معیار پیشنهادی پرونده را تبادل دانش و ارزش‌های انسانی، گواهی بر یک سنت فرهنگی، و تعامل انسان با محیط دانست. این‌ها توضیح مسئول ایرانی درباره استدلال پرونده‌اند؛ پذیرفته‌شدن آن‌ها از سوی یونسکو هنوز اعلام نشده است.
بازدید تازه چه چیزی را بررسی کرد؟
گزارش میدانی ۸ آبان همشهری، به قلم راحله عبدالحسینی، بازدیدهای این مرحله را از ۴ تا ۸ آبان روایت می‌کند؛ از بازار و پیشه‌های سنتی تا کهنه‌ماسوله و آثار مرتبط با تولید آهن. این گزارش همچنین گفت‌وگو با کسبه را منعکس کرده است؛ نشانه‌ای از اینکه موضوع پرونده فقط بناها نیست و زندگی جاری شهر نیز اهمیت دارد.
ارزیاب معرفی‌شده در این گزارش‌ها، شایفول شاهیدان، با نام اصلی Shaiful Shahidan، باستان‌شناس دانشگاه ملی مالزی است که در خبرهای فارسی «شایفول بن شاهیدان» نوشته می‌شود. شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها، با نام اختصاری ICOMOS یا «ایکوموس»، در ارزیابی میراث فرهنگی نقش کارشناسی دارد؛ بازدید کارشناس این شورا، به‌خودی‌خود رأی ثبت یک اثر نیست.
سهم مردم ماسوله از ثبت جهانی چه خواهد بود؟
در گزارش همشهری، امید اهالی به معرفی صنایع‌دستی و رونق اقتصاد محلی دیده می‌شود. با این حال، افزایش گردشگر و درآمد را نمی‌توان نتیجه خودکار یک عنوان جهانی دانست. نکته مهم این است که کمیته میراث جهانی در تصمیم سال ۲۰۲۳، مشارکت مردم در مدیریت و حفاظت را خواسته و بر برنامه‌ای تأکید کرده که گردشگری به بافت اجتماعی و اقتصادی ماسوله آسیب نزند و به جامعه محلی سود برساند.
از همین زاویه، معیار موفقیت تنها روز اعلام یک نام نیست. حفاظت از خانه‌ها و محوطه‌های باستانی، ماندگاری پیشه‌های محلی و حضور ساکنان در تصمیم‌ها، بخش مهم ماجراست. اکنون خبر معتبر، پیشرفت بررسی پرونده با تأکید تازه بر میراث آهن است؛ نه ثبت قطعی ماسوله و نه وعده تضمین‌شده برای زمان آن.
اگر به ماسوله سفر کرده‌اید، کدام بخش زندگی و پیشه‌های محلی آن به اندازه معماری پلکانی‌اش در خاطرتان مانده است؟