وقتی اسم یک منطقه کنار نام یونسکو می‌آید، معمولاً اولین تصویر ذهنی ما طبیعتی است که باید از آن مراقبت کرد. اما «ذخیره‌گاه زیست‌کره» فقط درباره درخت و پرنده نیست؛ پای زندگی مردم، شیوه کار و درآمد خانواده‌ها هم در میان است. به گزارش آسیانیوز ایران، سه‌شنبه ۱۲ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۳ نوامبر ۲۰۲۶، روز بین‌المللی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره است؛ مناسبتی برای پرسیدن یک سؤال ساده: چطور می‌توان از طبیعت محافظت کرد و مردم ساکن آن را هم بخشی از راه‌حل دانست؟
روز جهانی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره چه زمانی است؟
یونسکو (UNESCO)، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد، سوم نوامبر را به این مناسبت اختصاص داده است. این روز در سال ۲۰۲۱ و در چهل‌ویکمین نشست کنفرانس عمومی یونسکو تصویب شد. عنوان انگلیسی آن International Day for Biosphere Reserves است. تاریخ این مناسبت در تقویم ایران براي سال ۱۴۰۵، ۱۲ آبان است؛ نه اینکه تاریخ شمسی آن در همه سال‌ها الزاماً یکسان بماند.
در معرفی یونسکو، این مناطق جایی برای کنار هم قرار گرفتن حفاظت از طبیعت، شناخت فرهنگ‌های محلی و یادگیری شیوه‌های زندگی پایدارند. بنابراین معنای مناسبت، فقط معرفی چند منظره زیبا یا پیشنهاد مقصد سفر نیست. مدرسه، پژوهشگر، کشاورز، کسب‌وکار محلی و مدیر منطقه، هرکدام در این داستان نقشی دارند.
خبر مهم امسال برای ایران؛ دالانکوه–قمیشلو
پیوند این مناسبت با ایران در سال ۲۰۲۶، یک نمونه تازه و مشخص دارد: دالانکوه–قمیشلو (Dalankuh–Qamishlou). یونسکو در اطلاعیه ۵ ژوئن ۲۰۲۶، هم‌زمان با روز جهانی محیط‌زیست، اضافه شدن ۱۴ ذخیره‌گاه جدید در ۱۴ کشور را اعلام کرد و نام این منطقه ایران هم در آن فهرست قرار گرفت. این تصمیم مربوط به خرداد امسال است؛ نباید آن را به‌عنوان ثبت تازه در روز ۱۲ آبان معرفی کرد.
طبق همان اطلاعیه، با این افزوده‌ها شمار ذخیره‌گاه‌های شبکه جهانی به ۷۹۷ مورد در ۱۴۵ کشور رسید. اهمیت خبر برای خواننده ایرانی، بیش از عدد جهانی، دیده شدن منطقه‌ای است که طبیعت و زندگی مردم در آن به هم وابسته‌اند.
پرونده رسمی یونسکو، وسعت دالانکوه–قمیشلو را ۸۷۴ هزار و ۵۱۵ هکتار ذکر می‌کند؛ پهنه‌ای در پیوند کوه‌های زاگرس با فلات مرکزی که از ارتفاعات بلند تا دامنه‌ها و دشت‌های استپی امتداد دارد. کل و بز، قوچ اصفهان، آهو و پلنگ ایرانی از جانورانی هستند که در معرفی این منطقه آمده‌اند.
مردم محلی، بیرون قاب طبیعت نیستند
در معرفی رسمی دالانکوه–قمیشلو، فقط از حیات‌وحش صحبت نشده است. یونسکو به عشایر بختیاری، جوامع گرجی فریدن و فعالیت‌هایی مانند قالی‌بافی، گلیم‌بافی، زنبورداری و گردشگری جامعه‌محور هم اشاره می‌کند. این بخش، تفاوت مهم نگاه زیست‌کره‌ای را نشان می‌دهد: حفاظت قرار نیست داستانی باشد که مردم منطقه در آن دیده نشوند.
از این زاویه، سؤال مفید برای مدیران و شهروندان این است که آیا تصمیم‌های حفاظتی با مشارکت ساکنان گرفته می‌شود و آیا درآمد سازگار با طبیعت، جایگاهی واقعی در برنامه منطقه دارد؟ این‌ها پرسش‌هایی برای ارزیابی عملکردند، نه ادعای اینکه همه هدف‌ها همین حالا محقق شده‌اند.
هسته، حائل و گذار یعنی چه؟
برنامه «انسان و زیست‌کره» یونسکو، با نام انگلیسی Man and the Biosphere و مخفف MAB، سه کارکرد را کنار هم می‌گذارد: حفاظت، توسعه پایدار و پشتیبانی از پژوهش و آموزش. در توضیح ساده پهنه‌بندی آن:
- هسته: بخش اصلی حفاظت از طبیعت و تنوع زیستی است.
- حائل: فعالیت‌هایی مانند پژوهش، پایش و آموزش، باید با هدف حفاظت سازگار باشند.
- گذار: عرصه‌ای برای زندگی و فعالیت اقتصادی پایدار با مشارکت مردم است.
این تقسیم‌بندی به معنی آن نیست که سراسر یک ذخیره‌گاه، حکم یکسانی دارد یا هر نوع فعالیتی در همه نقاط آن مجاز است. برای یک پروژه یا سفر مشخص، باید مقررات همان منطقه و همان پهنه بررسی شود؛ نام یونسکو به‌تنهایی پاسخ همه سؤال‌های اجرایی نیست.
ثبت جهانی، آغاز مسئولیت است؛ نه پایان کار
جمع‌بندی این مناسبت روشن است: عنوان بین‌المللی، جای حفاظت روزمره را نمی‌گیرد. اهمیت پایش و پیشگیری را می‌توان در گزارش‌های محیط‌زیستی، از جمله گزارش پیشین آسیانیوز ایران درباره آتش‌سوزی‌های میانکاله دید؛ آن گزارش مربوط به گذشته است و خبر حادثه تازه‌ای در امروز نیست.
برای سنجیدن فاصله میان یک عنوان و نتیجه عملی، چند پرسش ارزش پیگیری دارد:
- آیا وضعیت زیستگاه و گونه‌ها به‌طور منظم پایش و گزارش می‌شود؟
- آیا مردم محلی در تصمیم‌گیری و منافع فعالیت‌های سازگار سهیم‌اند؟
- آیا آموزش و پژوهش، به تصمیم‌های اجرایی منطقه کمک می‌کند؟
روز ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره فرصتی است برای همین نگاه نزدیک‌تر: طبیعت فقط منظره پشت عکس سفر نیست؛ بخشی از خانه و معاش مردم است. ارزش ثبت دالانکوه–قمیشلو نیز در بلندمدت، با کیفیت مراقبت از این خانه مشترک روشن می‌شود.
پرسش‌های رایج: