یک روز پرانرژی بودن و روز دیگر دل‌ودماغ نداشتن، به‌تنهایی نشانه دوقطبی نیست. تفاوت مهم در دوره‌هایی است که خواب، انرژی، رفتار و زندگی روزمره فرد را به‌طور محسوس تغییر می‌دهند. در این راهنمای آسیانیوز ایران، هم معنای این تشخیص را مرور می‌کنیم و هم محدودیت آمار ایران را.
بای‌پولار یا اختلال دوقطبی چیست؟
اختلال دوقطبی، به انگلیسی Bipolar disorder، یک اختلال سلامت روان با دوره‌های شیدایی یا نیمه‌شیدایی و افسردگی است؛ صرفاً «دمدمی‌مزاج بودن» نیست. سازمان جهانی بهداشت برآورد کرده در سال ۲۰۲۳ حدود ۳۶ میلیون نفر در جهان با آن زندگی می‌کردند. این عدد برآورد جهانی است، نه شمار مبتلایان ایران.
شیدایی با خوشحالی معمولی چه فرقی دارد؟
در شیدایی ممکن است نیاز به خواب کم شود، سرعت حرف‌زدن و افکار بالا برود و انرژی یا تحریک‌پذیری به‌طور غیرمعمول افزایش یابد. تصمیم‌های عجولانه و خرج‌کردن بی‌محابا هم ممکن است دیده شود. افسردگی می‌تواند با افت انرژی، ازدست‌رفتن علاقه، ناامیدی و تغییر خواب همراه باشد. مهم، مجموعه علائم و تغییر نسبت به وضعیت معمول فرد است، نه یک رفتار منفرد. میان دوره‌ها نیز ممکن است مدت طولانی ثبات وجود داشته باشد؛ این توضیح بر راهنمای خدمات سلامت بریتانیا، NHS، تکیه دارد.
تفاوت دوقطبی نوع یک و دو
در نوع یک، وجود دوره شیدایی تعیین‌کننده است. در نوع دو، دوره افسردگی اساسی و نیمه‌شیدایی دیده می‌شود، بدون سابقه شیدایی کامل. طبق توضیح مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا، NIMH، نیمه‌شیدایی از شیدایی کم‌شدت‌تر است؛ اما این به معنای بی‌اهمیت بودن افسردگی یا نیاز کمتر به مراقبت نیست.
آمار دوقطبی در ایران چقدر است؟
یکی از داده‌های ملی قابل استناد، «پیمایش ملی سلامت روان ایران» در سال ۲۰۱۱ است؛ نتایج اصلی آن در سال ۲۰۱۵ منتشر شد. پژوهشگران با نمونه‌گیری چندمرحله‌ای، ۷۸۸۶ نفر از ساکنان خانوارهای ۱۵ تا ۶۴ساله را بررسی کردند. مصاحبه تشخیصی ساختاریافته و معیارهای DSM-IV مبنای ارزیابی بود.
در جدول نتایج این پژوهش، شیوع وزنی ۱۲ماهه اختلال دوقطبی نوع یک حدود یک درصد و فاصله اطمینان ۹۵درصدی آن ۰٫۷ تا ۱٫۲ درصد گزارش شده است. این برآورد مربوط به همان سال، گروه سنی و تعریف تشخیصی است؛ نه شیوع همه انواع دوقطبی، نه احتمال ابتلا در تمام عمر و نه آمار به‌روز امروز ایران. از آن نمی‌توان با ضرب‌کردن در جمعیت فعلی کشور، تعداد کنونی مبتلایان را محاسبه کرد.
تشخیص؛ فراتر از تست‌های اینترنتی
NIMH توضیح می‌دهد که تشخیص به شدت، مدت و سابقه علائم در طول زندگی وابسته است. بیماری تیروئید، مصرف بعضی داروها یا مواد می‌تواند علائم مشابه ایجاد کند. بنابراین روان‌پزشک فقط حال امروز فرد را نمی‌سنجد؛ دوره‌های قبلی، سابقه خانوادگی و وضعیت جسمی را هم بررسی می‌کند. یک پرسش‌نامه آنلاین جای این ارزیابی را نمی‌گیرد.
درمان اختلال دوقطبی چگونه است؟
درمان معمولاً ترکیبی از دارو، روان‌درمانی و حمایت خانوادگی است. هدف، کنترل دوره فعلی و کاهش احتمال عود است. به گفته NIMH، تثبیت‌کننده‌های خلق و برخی داروهای ضدروان‌پریشی از گزینه‌های درمان‌اند؛ انتخاب دارو برای دوره شیدایی، افسردگی و پیشگیری از عود لزوماً یکسان نیست. مصرف ضدافسردگی به‌تنهایی ممکن است شیدایی یا تندچرخی را تحریک کند؛ بنابراین خوددرمانی مناسب نیست.
لیتیوم نیز داروی بدون نیاز به پیگیری نیست. راهنمای NICE بر آزمایش و پایش عملکرد کلیه، تیروئید و سطح خونی دارو تأکید دارد. نوع آزمایش و برنامه آن باید با پزشک تعیین شود. این راهنما متعلق به بریتانیاست و جای نسخه و ارزیابی فردی در ایران را نمی‌گیرد.
بارداری یا برنامه باردارشدن باید زود با پزشک مطرح شود. سازمان جهانی بهداشت درباره خطرات والپروات برای جنین هشدار می‌دهد. بااین‌حال، بیمار نباید به دلیل خواندن این هشدار، دارویش را خودسرانه قطع کند؛ NHS نیز بر تغییر درمان فقط با نظر پزشک تأکید دارد.
زندگی روزمره و زمان کمک فوری
خواب منظم، فعالیت بدنی و شناخت نشانه‌های شروع دوره می‌تواند در کنار درمان کمک‌کننده باشد، نه جایگزین آن. خانواده بهتر است به‌جای سرزنش یا برچسب‌زدن، تغییرات را جدی بگیرد و برای مراجعه همراهی کند. در بحران شدید، خطر آسیب به خود یا دیگران، یا ازدست‌رفتن تماس با واقعیت، باید فوراً از خدمات اورژانسی یا نزدیک‌ترین مرکز درمانی کمک گرفت.
برای آشنایی با یکی از پژوهش‌های پیشین، گزارش آرشیوی درباره دوقطبی و سلامت جسمی را بخوانید؛ یافته‌های یک مطالعه جای ارزیابی و پیش‌بینی فردی را نمی‌گیرد.
جمع‌بندی روشن است: دوقطبی تشخیصی تخصصی و قابل مدیریت است؛ نه قضاوتی درباره شخصیت فرد. این مطلب برای آگاهی عمومی است و جای تشخیص یا نسخه پزشکی را نمی‌گیرد. در بخش نظرها می‌توانید پرسش عمومی خود را مطرح کنید؛ اطلاعات شخصی و پرونده پزشکی خود یا دیگران را ننویسید.