دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶، هفت سال از روزی میگذرد که دسترسی ایران به اینترنت جهانی در میانه اعتراضات آبان بهشدت محدود شد. این گزارش آسیانیوز ایران بازخوانی اسناد تاریخی است، نه خبر یک قطعی تازه.
اعتراضات و قطع گسترده اینترنت یک روز آغاز نشدند
اعتراضات پس از اعلام افزایش قیمت بنزین در ۲۴ آبان ۱۳۹۸، برابر با ۱۵ نوامبر ۲۰۱۹، آغاز شد. گزارش همزمان رویترز و پژوهش بعدی عفو بینالملل بر این تاریخ توافق دارند. روز بعد، ۲۵ آبان، محدودیتهای ارتباطی به قطع تقریباً سراسری دسترسی به اینترنت جهانی رسید. جدا نگهداشتن این دو تاریخ برای فهم توالی اتفاقات مهم است.
نتبلاکس، نهاد پایش اینترنت، ابتدا اختلالهای منطقهای و همراه را ثبت کرد و سپس در بهروزرسانی ۱۶ نوامبر نوشت اتصال کشور به حدود ۷ درصد سطح معمول رسیده است. این عدد اندازهگیری وضعیت شبکه در همان مقطع است، نه درصد دقیق جمعیتی که اینترنت داشتند. گزارشهای بعدی همان نهاد نیز از ادامه محدودیت شدید و بازگشت تدریجی ارتباط خبر میدادند.
خاموشی چه چیزی را از دید خارج کرد؟
عفو بینالملل در پژوهش منتشرشده در ۱۶ نوامبر ۲۰۲۰، با استفاده از ویدیوهای راستیآزماییشده و همکاری پژوهشگران دادههای اختلال اینترنت، قطع ارتباط را در کنار استفاده مرگبار نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی از سلاح بررسی کرد. ارزیابی این سازمان آن بود که خاموشی، آشکارشدن ابعاد کشتار را دشوار کرده است. این نتیجهگیری به همان تحقیق نسبت داده میشود و گزارش میدانی تازه «آسیانیوز ایران» نیست.
قطع اینترنت جهانی با از کار افتادن همه خدمات داخلی یکسان نبود. تحقیق عفو میگوید بخشی از خدمات داخلی از جمله بانکداری و خدمات دولتی فعال ماند. بنابراین کارکردن یک خدمت داخلی، بهتنهایی نشانه دسترسی آزاد به خبرها یا امکان ارتباط عادی با خارج کشور نبود.

روایت مقامهای جمهوری اسلامی چه بود؟
رویترز در گزارش ۲۷ نوامبر ۲۰۱۹، توضیح مقامها را نیز ثبت کرد: حکومت اعتراضات را به مخالفان خارجی نسبت میداد و علی خامنهای از «توطئه» سخن میگفت. همان گزارش نوشت قطع اینترنت، گزارشکردن جزئیات رخدادها از خارج ایران را دشوار کرده بود. بیان توضیح رسمی حکومت، به معنای تأیید آن یا کنارگذاشتن شواهد مستقل نیست.
درباره آمار جانباختگان، گزارشهای مختلف با زمان و روش متفاوت منتشر شدهاند. این بازخوانی، عدد تاریخی یک گزارش را بهعنوان آمار نهایی و قطعی امروز معرفی نمیکند؛ همانطور که نبود تصویر یا خبر در زمان خاموشی را نمیتوان دلیل رخندادن یک واقعه دانست.
چرا بازخوانی آن روز هنوز اهمیت دارد؟
از نگاه تحلیلی، مسئله فقط سرعت یا کیفیت اتصال نبود؛ دسترسی مردم به اطلاعات و امکان مستندسازی رفتار قدرت نیز محدود شد. بررسی یک تصویر قدیمی نیازمند تاریخ، محل و زمینه است و انتشار دوباره آن بدون توضیح میتواند گذشته را بهاشتباه خبر امروز جلوه دهد.
برای مرور زمینه گستردهتر، گزارش دورههای قطع اینترنت در ایران نیز در آرشیو موجود است. در هفتمین سالگرد آبان ۹۸، تمایز میان داده فنی، شهادت شاهدان، روایت رسمی و نتیجه پژوهش حقوق بشری، شرط حفظ دقیق این حافظه است. اگر تجربهای بیان میکنید، از انتشار اطلاعات شناسایی اشخاص دیگر بدون رضایتشان خودداری کنید.