گاهی بعد از تماشای یک فیلم عاشقانه، چهره و لباس شخصیت زن را خوب به یاد داریم، اما نمیتوانیم بگوییم خودش چه میخواست. همین فاصله، نقطه شروع یک پرسش مهم در نقد سینماست: دوربین ما را به شناختن یک آدم دعوت کرده یا فقط به تماشای او؟ در این گزارش فرهنگی آسیانیوز ایران، مفهوم «نگاه مردانه» را بدون توصیف صحنههای صریح و بدون تبدیل نقد فیلم به فهرست آثار تحریکآمیز مرور میکنیم.
نگاه مردانه یعنی چه؟
«نگاه مردانه» یا Male Gaze، با تلفظ «مِیل گِیز»، در نقد فیلم به جنسیت تکتک تماشاگران اشاره نمیکند. مسئله این است که تصویر و داستان، چه کسی را صاحب نگاه و چه کسی را موضوع تماشا قرار میدهند. جنیس لورک (Janice Loreck)، پژوهشگر مطالعات سینما، در توضیح دانشگاه موناش در ژانویه ۲۰۱۶، برابر با دی و بهمن ۱۳۹۴، این مفهوم را با کمرنگشدن احساس، فکر و خواست شخصیت زن در برابر مطلوببودن او برای قهرمان مرد توضیح میدهد.
ریشه شناختهشده این بحث، مقاله «لذت بصری و سینمای روایی» با عنوان اصلی Visual Pleasure and Narrative Cinema اثر لورا مولوی (Laura Mulvey)، نظریهپرداز و فیلمساز، است. مقاله در پاییز ۱۹۷۵، برابر با پاییز ۱۳۵۴، در نشریه Screen منتشر شد. این یک چارچوب تفسیری در تاریخ نقد فیلم است، نه آزمایش پزشکی یا فرمولی که واکنش همه تماشاگران را پیشبینی کند.
پس دیدن زیبایی یا جذابیت یک بازیگر، بهتنهایی برای چنین حکمی کافی نیست. پرسش دقیقتر این است: آیا فیلم به شخصیت اجازه میدهد تصمیم بگیرد، اعتراض کند و داستان را تغییر دهد، یا حضور او فقط قرار است خواست شخصیت دیگری را پیش ببرد؟
از تعداد صحنهها به شیوه روایت برسیم
عبارتی مثل «فیلم سکسی» درباره شیوه روایت اطلاعات کمی میدهد. شمارش صحنههای صمیمی هم بهتنهایی روشن نمیکند که فیلم رابطه را چگونه فهمیده است. در عوض میتوان سه لایه را از هم جدا کرد:
- دوربین: کادر و تدوین توجه ما را به چه چیزی میبرند؟
- شخصیتها: چه کسی نگاه میکند و چه کسی امکان پاسخدادن دارد؟
- تماشاگر: فیلم ما را به همراهی با کدام تجربه دعوت میکند؟
این تفکیک در نوشته مؤسسه فیلم بریتانیا، BFI، در مه ۲۰۲۳، برابر با اردیبهشت ۱۴۰۲، درباره آثاری که نگاه مسلط را به چالش میکشند نیز مطرح شده است. نمونه تاریخی آن در نقد BFI، فیلم Dance, Girl, Dance محصول ۱۹۴۰، برابر با ۱۳۱۸ و ۱۳۱۹، است؛ عنوانی که میتوان آن را «برقص، دختر، برقص» ترجمه کرد. در خوانش این مؤسسه، خطاب مستقیم شخصیت به تماشاگران، رابطه معمول میان اجراکننده و ناظر را برهم میزند. این مثال، نقل تحلیل منتشرشده است؛ نه ادعای تماشای کامل فیلم در تهیه این گزارش و نه توصیه به یافتن صحنههای آن.

نگاه زنانه فقط عوضکردن جای دو طرف نیست
در توضیح لورک، جایگزینکردن یک بدن با بدنی دیگر لزوماً رابطه قدرت را عوض نمیکند. روایت میتواند با صدا، فضا و نزدیکشدن به تجربه درونی شخصیت، راه دیگری برای بازنمایی میل و صمیمیت پیدا کند. به همین دلیل، «نگاه زنانه» را نباید یک دستور ثابت تصویربرداری یا ویژگی خودکار هر فیلم ساختهشده به دست یک زن دانست.
برای گفتوگوی روزمره درباره یک فیلم، پیشنهاد تحلیلی این گزارش ساده است:
- ابتدا خواست شخصیت را در یک جمله بنویسید؛ بدون اشاره به ظاهرش.
- یک تصمیم واقعی او را پیدا کنید که بر مسیر داستان اثر گذاشته باشد.
- بپرسید اگر همین موقعیت از دید طرف دیگر روایت میشد، چه چیزی تغییر میکرد.
این پرسشها نمره علمی یا گواهی اخلاقی صادر نمیکنند؛ کمک میکنند اختلافنظرمان را با اشاره به روایت توضیح بدهیم. برای مخاطب ایرانی هم میتوان همین تمرین را درباره فیلم، سریال یا تبلیغات انجام داد، بدون اینکه از یک نمونه درباره تمام سینمای ایران یا تجربه همه زنان و مردان حکم کلی بدهیم.
نقد تصویر با قضاوت درباره آدمها فرق دارد
تحلیل یک قاب، مجوز نسبتدادن نیت خصوصی به بازیگر یا فیلمساز نیست. همچنین رابطهای که روی پرده دیده میشود با شرایط واقعی تولید یکی نیست؛ موضوعی که در گزارش نقش هماهنگکننده صمیمیت در سینما جداگانه بررسی شده است.
این نوشته راهنمای دسترسی یا دانلود فیلم نیست و دسترسپذیری، زیرنویس و پخش آثار نامبرده در ایران را تأیید نمیکند. هدف، ابزار دقیقتر برای حرفزدن درباره رابطه و تصویر است: در آخرین فیلمی که دیدید، کدام شخصیت بیشتر دیده میشد و کدام شخصیت بیشتر فرصت داشت خودش را بیان کند؟