داستان بیژن صفاری و سهراب محوی، از آن روایتهایی است که هر بار با جزئیاتی تازه به گردش درمیآید: نام یک هتل، تاریخی در سالهای پیش از انقلاب و جشنی که از آن با عنوان ازدواج یاد میشود. اما وقتی روایتها را کنار هم میگذاریم، حتی سال برگزاری مراسم نیز یکسان نیست.
در این بازخوانی آسیانیوز ایران، موضوع، یک روایت تاریخی است نه خبر وقوع ازدواجی تازه. منابع از جشن یا اعلام یک پیوند سخن میگویند؛ سندی برای ثبت قانونی آن در منابع بررسیشده ارائه نشده است.
بیژن صفاری و سهراب محوی چه کسانی بودند؟
بیژن صفاری، با املای انگلیسی Bijan Saffari، معمار و نقاش ایرانی بود. بنیاد مطالعات ایران در معرفی مصاحبه تاریخ شفاهی او، از تدریس در دانشگاه تهران و مشاورت سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران در فاصله ۱۹۶۶ تا ۱۹۷۸ نام میبرد. گفتوگو در ۱۳ اکتبر ۱۹۸۳ در پاریس انجام شده است. این معرفی، شاهدی برای مسیر حرفهای اوست؛ نه بهخودیخود تأیید جزئیات جشن مورد بحث.
سهراب محوی، با املای Sohrab Mahvi، در گزارشهای مربوط به این مراسم بهعنوان همراه صفاری معرفی شده است. اطلاعات زندگینامهای او در بازنشرها پراکنده و متعارض است. به همین دلیل، نسبتهای خانوادگی، فهرست مهمانان و داستانهای مربوط به زندگی بعدی او را نمیتوان بدون مدرک روشن، به شرححال قطعی تبدیل کرد.

مهر ۱۳۴۷ یا زمستان ۱۳۵۶؟
همشهری در گزارشی در سال ۱۴۰۳، دو گزارش منسوب به ساواک با تاریخهای ۲۵ و ۲۷ مهر ۱۳۴۷ و شماره ۲۹ نشریه توفیق را معرفی کرده و نام کیتکات را برای محل مراسم آورده است. «دفترهای تهران» نیز متن منسوب به گزارش ۲۷ مهر را بازنشر کرده، اما از هتل کومودور نام میبرد.
نکته تعیینکننده در متن اخیر، آغاز آن با عبارت «بهطوریکه بین مردم شایع است» است. این عبارت نشان میدهد سندِ بازنشرشده گزارش گردش یک روایت است، نه عقدنامه یا شهادت روشن یک شاهد حاضر در جشن. اصالت آرشیوی این تصاویر نیز در این بررسی مستقلاً احراز نشده است.
در سوی دیگر، رسانه Outspoken Middle East در گزارش سال ۲۰۲۲ خود از فوریه ۱۹۷۸ و هتل کومودور سخن میگوید؛ تاریخی که با بخشهایی از بهمن و اسفند ۱۳۵۶ همزمان است. این اختلاف نزدیک به یک دهه را نمیتوان با تکرار روایت محبوبتر حل کرد. شواهد موجود برای انتخاب قطعی یک تاریخ یا ادعای برگزاری دو مراسم جداگانه کافی نیست.
سال ۱۹۷۷ از کجا آمده است؟
مقاله ستایش نژادی در مجله پژوهشی RACAR، شماره ۵۰.۱ سال ۲۰۲۵، از سال ۱۹۷۷ و مراسم اعلام تعهد نام میبرد. پانویس آن به صفحه ۱۶ پایاننامه سارا کرمانیان در سال ۲۰۱۴ ارجاع میدهد. با این حال، بند مورد استناد در آن پایاننامه سال ۱۹۷۷ را ذکر نمیکند. بنابراین این زنجیره ارجاع بهتنهایی تاریخ را اثبات نمیکند؛ نام یک نشریه دانشگاهی نیز جای بررسی منبع هر جزئیات را نمیگیرد.
جشن پیوند با ثبت رسمی تفاوت دارد
حتی روایت رسانهای سال ۲۰۲۲ میان برگزاری مراسم و ثبت قانونی فرق میگذارد. از این منابع نمیتوان نتیجه گرفت که ازدواج همجنسگرایان در ایران آن دوره رسمیت قانونی داشته یا این دو نفر «اولین ازدواج قانونی» را ثبت کردهاند. ادعای نخستینبودن نیز به پژوهشی گستردهتر از مجموعه بازنشرهای موجود نیاز دارد.
در پوشش زندگی خصوصی چهرهها، تفاوت زمانه و نوع منبع مهم است؛ از روایتهای تاریخی تا گزارش ازدواج کلویی گریس مورتس و کیت هریسون، هر پرونده باید با شواهد خودش سنجیده شود، نه با جزئیات قرضگرفته از داستانی دیگر.
اهمیت روایت صفاری و محوی بدون اغراق هم باقی میماند: بخشی از بحث درباره زندگی خصوصی و تاریخ اجتماعی ایرانیان است. بازخوانی مسئولانه باید میان روایت نقلشده، سند معرفیشده و واقعیت اثباتشده مرز بگذارد؛ نه زندگی آدمها را حذف کند و نه برای جذابترشدن داستان، جزئیات بسازد. شما در خواندن یک روایت تاریخی، به کدام نوع شاهد بیشتر اعتماد میکنید؟