به قلم نوید جمشیدی، سردبیر
به پاهایش نگاه کنید. نوک کفشها بیرون زده، قدمها کوتاه است و بالاتنه هنوز سعی دارد وقار یک آقا را حفظ کند. پیش از آنکه شخصیت کاری بکند، راهرفتنش نگاه ما را میگیرد. اما چرا چارلی چاپلین در نقش «ولگرد» (The Tramp) اینطور قدم برمیداشت؟ پاسخ کوتاه را خودش داده: کفشهای بزرگ را عمداً انتخاب کرد تا راهرفتنش خندهدار شود. شکل قدمها هم، در روایتهای اولیهٔ او، ریشه در راهرفتن مردی داشت که در لندن دیده بود.
کفشها فقط بخشی از لباس نبودند
چاپلین در گفتوگو با ریچارد مریمن به یاد میآورد که از بخش لباس کفشهای کهنه و بزرگ خواست. پاهای خودش کوچک بود و میدانست اختلاف اندازه راهرفتنش را کمیک میکند. نکتهاش فقط این نبود که کفش گشاد است؛ خنده از تلاش کسی میآمد که با آن کفشها همچنان میخواست برازنده به نظر برسد. همان تضاد در بقیهٔ لباس هم بود: شلوار گشاد در کنار کت تنگ و کفش بزرگ در کنار کلاه کوچک. این شواهد شیوهٔ راهرفتن شخصیت را توضیح میدهند، نه وضعیت پزشکی چاپلین.
ردپای مردی در لندن
متیو بومونت، پژوهشگر ادبیات و فرهنگ، در مقالهای درباره راهرفتن چاپلین در نشریهٔ Critical Quarterly دو روایت اولیه را کنار هم گذاشته است. در روایت سال ۱۹۱۶، مردی به نام رامی بینکس (Rummy Binks) در محلهٔ لمبت لندن اسب کالسکهچیها را نگه میداشت. چاپلین شکل قدمزدنش را به خاطر سپرده بود. در نوشتهٔ منتسب به خود چاپلین در نشریهٔ The Strand در ۱۹۱۸، مردی با کار مشابه «بیل» نامیده شده است. جزئیات این دو روایت یکسان نیست. آنچه با احتیاط میشود گفت این است که چاپلین ایدهٔ تقلید از چنین گامی را به مردی در لندن نسبت میداد و روی پرده، با کفش و ریتمی که خودش انتخاب کرده بود، آن را به شکل دیگری درآورد.
یک جور راهرفتن، دو جور احساس
آرشیو رسمی چاپلین تفاوت کوچکی را روشن میکند: او لباس ولگرد را اول برای فیلم «مخمصه عجیب میبل» (Mabel’s Strange Predicament) جلوی دوربین پوشید، اما تماشاگران در ۱۹۱۴ زودتر او را با آن لباس در «مسابقه اتومبیلرانی بچهها در ونیز» (Kid Auto Races at Venice) دیدند. در آن فیلم کوتاه، شخصیت خودش را جلوی دوربین مسابقه جا میکند. یک سال بعد، در پایان فیلم «ولگرد»، همان هیئت، این بار پشت به دوربین، در جاده دور میشود. لازم نیست کسی توضیح بدهد چرا لحظهٔ دوم دیگر فقط خندهدار نیست. لباس و شیوهٔ حرکت را میشناسیم، اما موقعیت عوض شده است.
نمای پایانی فیلم صامت «ولگرد» (۱۹۱۵): چاپلین با عصا در جاده از دوربین دور میشود. استودیو اسانای؛ ارجاع به مجموعه موزهٔ هنر مدرن نیویورک در ویکیانبار. تغییر اندازه و نشان آسیانیوز ایران.
چاپلین تنها کفشهای بزرگی نپوشید؛ به آنها نقش داد. هر قدم میتوانست هم تلاشی برای حفظ وقار باشد و هم اعترافی به اینکه زندگی درست به اندازهٔ آن کفشها دستوپاگیر شده است. اگر دوباره یکی از این فیلمها را دیدید، این بار فقط صورت و سبیلش را تماشا نکنید. ببینید چه زمانی به قدمهایش میخندید و چه زمانی دلتان نمیخواهد از قاب بیرون برود.
این راهرفتن از پرده هم بیرون رفت: در ۱۹۱۵، ویلیام اِی. داونز و روی بارتون قطعهای به نام That Charlie Chaplin Walk منتشر کردند. سینما هنوز صامت بود، اما قدمهای ولگرد روی کاغذ هم ریتم داشت.
تصویر شاخص: پرترهٔ تمامقد چارلی چاپلین با لباس شخصیت ولگرد، استودیو اسانای، ۱۹۱۵؛ مجموعهٔ BFI بهگزارش ویکیانبار. تغییر اندازه، قاب و نشان آسیانیوز ایران.
منابع: گفتوگوی ریچارد مریمن با چاپلین؛ آرشیو رسمی چاپلین؛ کتابخانهٔ کنگره آمریکا؛ مقالهٔ متیو بومونت در نشریهٔ Critical Quarterly؛ فهرست موسیقی دانشگاه ایالتی میسیسیپی.