آسیانیوز ایران؛ سرویس فرهنگی هنری:
ساعاتی پیش در شبکه اجتماعی توئیتر، موجی از نگرانی در فضای مجازی و جامعه هنری کشور ایجاد شد. خبری ناگهانی و نگرانکننده مبنی بر درگذشت عنایت بخشی، بازیگر پیشکسوت سینما و تلویزیون، در برخی کانالهای مجازی دست به دست شد. این خبر آنقدر سریع منتشر شد که بسیاری از هنرمندان، دوستداران سینما و حتی رسانههای رسمی را در بهت و ناراحتی فرو برد. عنایت بخشی از چهرههای محبوب و شناختهشده سینمای ایران است که سالهاست در عرصه هنر فعالیت میکند. اما خوشبختانه، این خبر نگرانکننده به سرعت از سوی مقامات انجمن صنفی بازیگران تکذیب شد. کیانوش گرامی، بازیگر سرشناس و نائب رئیس انجمن بازیگران سینما و تلویزیون، در گفتوگویی فوری این خبر را رد کرد. کیانوش گرامی با ابراز تاسف از انتشار چنین شایعاتی، تأکید کرد که این اقدام نه تنها خانواده عنایت بخشی، بلکه جامعه هنری و طرفداران این هنرمند را تحت تأثیر منفی قرار داده است. او از کسانی که چنین اخبار کذبی را منتشر میکنند، انتقاد کرد. عنایت بخشی، بازیگر باسابقه سینما و تلویزیون، در طول سالهای فعالیت هنری خود در آثار ماندگار بسیاری ایفای نقش کرده است. او از جمله بازیگران محبوب و دوستداشتنی است که حضورش در هر اثر هنری، برای مخاطبان دلنشین و به یاد ماندنی است.
این اولین بار نیست که شایعات نادرست درباره سلامتی یا درگذشت هنرمندان در فضای مجازی منتشر میشود. متأسفانه، برخی افراد بدون توجه به عواقب روانی و اجتماعی چنین خبرهایی، تنها برای جلب توجه یا افزایش بازدید، به انتشار مطالب کذب روی میآورند. تکذیب سریع این خبر توسط انجمن بازیگران، اقدام بهجایی بود که مانع از گسترش بیشتر نگرانی و آشفتگی شد. این رویداد بار دیگر اهمیت مسئولیتپذیری در انتشار اخبار و لزوم راستیآزمایی قبل از بازنشر مطالب را به همه کاربران فضای مجازی یادآوری میکند. خانواده هنرمندان، به ویژه پیشکسوتان، در شرایط حساس سنی نیاز به آرامش و احترام دارند. انتشار چنین شایعاتی نه تنها احترام به هنرمند و خانوادهاش را زیر سؤال میبرد، بلکه اضطرابی بیجهت را به جامعه هنری تحمیل میکند.
روانشناسی و انگیزههای پخش شایعات در فضای مجازی
انتشار شایعه درباره درگذشت هنرمندان محبوب، پدیدهای است که ریشه در چند انگیزه روانی-اجتماعی دارد.
۱. جلب توجه و افزایش تعامل (Engagement)
در اقتصاد توجه فضای مجازی، اخبار شوکآور—حتی اگر کذب باشند—بازدید، لایک و اشتراکگذاری بالایی ایجاد میکنند. برخی صفحات برای دیده شدن، دست به چنین اقداماتی میزنند.
۲. احساس تعلق و مشارکت در جریان خبری
گاهی کاربران عادی بدون سوءنیت، اما با شتابزدگی و برای اینکه اولین باشند که خبر را منتشر میکنند، بدون راستیآزمایی اقدام به بازنشر میکنند. این امر حس مهم بودن و در مرکز توجه قرار گرفتن به آنها میدهد.
۳. تخلیه هیجانی یا ناخواسته
ممکن است منبع اولیه شایعه، شنیدهای ناقص یا اشتباه از یک منبع غیرموثق باشد که با بازی «تلفن شکسته» در فضای مجازی به شکل یک خبر قطعی درآمده است.
۴. مقاصد خاص
در مواردی نادر، ممکن است انتشار چنین شایعاتی با قصد آسیب روانی به خود هنرمند، خانوادهاش یا حتی برای تحت تأثیر قرار دادن افکار عمومی حول یک موضوع دیگر انجام شود.
تأثیرات مخرب شایعات بر هنرمندان، خانوادهها و جامعه
این شایعات پیامدهای منفی گستردهای دارد: برای خانواده هنرمند: ایجاد شوک، نگرانی شدید و اخلال در آرامش آنها. بارها دیده شده که خانوادهها زیر هجوم تماسهای تلفنی و پیامهای تسلیت قرار میگیرند.
-
برای خود هنرمند (به ویژه اگر مسن یا بیمار باشد)
میتواند ضربه روحی شدیدی وارد کند. شنیدن خبر درگذشت خود، حتی اگر کذب باشد، تجربهای ناخوشایند و اضطرابآور است.
-
برای جامعه هنری
ایجاد جو ناامنی، اندوه و تشویش. جامعه هنری ایران مانند یک خانواده بزرگ است و خبر فوت هر یک از اعضا، دیگران را عمیقاً متأثر میکند.
-
برای عموم مردم
تخریب اعتماد عمومی به فضای مجازی به عنوان منبع خبری. همچنین، ایجاد احساس یأس و ناراحتی در میان طرفداران.
-
برای رسانههای معتبر
آن ها مجبور میشوند زمان و منابع را صرف تکذیب و اصلاح اطلاعات کنند.
نقش نهادهای صنفی و رسانههای معتبر در مدیریت بحران شایعات
واکنش سریع و شفاف کیانوش گرامی به عنوان نائب رئیس انجمن بازیگران، یک مدیریت بحران ارتباطی مؤثر بود. این اقدام چند مزیت داشت:
۱. قطع زنجیره شایعه قبل از گسترش بیشتر.
۲. ارائه یک منبع معتبر و رسمی برای تکذیب.
۳. آرامبخشی به جامعه هدف (خانواده، هنرمندان، طرفداران).
۴. هشدار به شایعهپراکنان درباره عواقب کارشان.
نهادهای صنفی مانند انجمن بازیگران به دلیل دسترسی مستقیم به هنرمندان و خانوادههایشان و اعتبار رسمی، بهترین مرجع برای تکذیب یا تأیید چنین اخباری هستند. آنها باید همچنان حضور فعال و سریع در فضای مجازی داشته باشند. رسانههای معتبر نیز با اصل احتیاط خبری و راستیآزمایی از منابع موثق قبل از انتشار، میتوانند مانع از گسترش شایعه شوند. آنها نباید برای سریعتر بودن، دقت را قربانی کنند.
مسئولیت کاربران و لزوم سواد رسانهای
کاربران فضای مجازی سربازان خط مقدم مقابله با شایعات هستند. هر کاربر با رعایت چند اصل ساده میتواند کمک کند:
۱. توقف: قبل از بازنشر هر خبر حساس (به ویژه درباره سلامت یا درگذشت افراد) مکث کنید.
۲. ارزیابی: منبع خبر چیست؟ آیا صفحه معتبری است؟ آیا دیگر رسانههای معتبر هم آن را منتشر کردهاند؟
۳. جستجو: نام فرد را همراه با کلماتی مانند «تکذیب» یا «شایعه» جستجو کنید.
۴. عدم بازنشر: اگر در صحت خبر شک دارید، آن را منتشر نکنید. حتی انتشار با کپشنی مانند «درستش کن اگر غلطه!» هم به گسترش شایعه کمک میکند.
- سواد رسانهای یعنی همین: توانایی تحلیل، ارزیابی و ایجاد محتوا به شکل مسئولانه. آموزش این مهارت در مدارس و رسانهها یک ضرورت است.
راهکارهای حقوقی و فنی برای مقابله با شایعات
برای کاهش این پدیده، اقدامات چندلایهای نیاز است:
۱. اقدامات فنی توسط پلتفرمها
شبکههای اجتماعی مانند تلگرام، اینستاگرام و توییتر باید الگوریتمهایی برای شناسایی و کاهش دامنه انتشار اخبار اثباتنشده حساس (با کمک برچسبهای هشدار) توسعه دهند و برای صفحات مجرمانه جریمههایی مانند کاهش دسترسی یا حذف صفحه در نظر بگیرند.
۲. پیگرد قانونی
در قانون جرایم رایانهای ایران، انتشار اخبار کذب به قصد اضرار به اشخاص یا اخلال در امنیت عمومی جرم است. خانوادههای آسیبدیده یا نهادهای صنفی میتوانند از طریق مراجع قضایی علیه شایعهپراکنان اصلی شکایت کنند. افترا و انتشار اکاذیب نیز قابل پیگیری هستند.
۳. فرهنگسازی
باید با کمک چهرههای محبوب و رسانهها، فرهنگ «توقف قبل از بازنشر» و «مسئولیتپذیری در فضای مجازی» نهادینه شود. کمپینهای عمومی میتواند مؤثر باشد.
۴. ایجاد سامانههای راستیآزمایی سریع
نهادهای مدنی یا رسانهای میتوانند سامانههایی راه اندازی کنند که به سرعت اخبار شایع را بررسی و نتیجه را اعلام کنند.
در نهایت، شایعه درگذشت عنایت بخشی یک هشدار جدی بود. این اتفاق نشان داد که چگونه یک خبر کذب میتواند در دقایقی آرامش جمعی را بر هم بزند. مقابله با این پدیده نیازمند مشارکت همگانی، از مسئولان پلتفرمها و نهادهای قانونگذار گرفته تا رسانهها، نهادهای صنفی و تکتک کاربران. تنها با همکاری است که میتوان فضای مجازی را به محیطی امنتر و مسئولانهتر تبدیل کرد.