آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
سفر زیارتی به عتبات عالیات، آرزوی دیرینه بسیاری از شیعیان ایرانی است. اما در ماههای اخیر، این سفر معنوی با چالشی بزرگ روبرو شده است: افزایش سرسامآور قیمت بلیت هواپیما. بر اساس گزارشهای رسمی، قیمت بلیط پروازهای عتبات از تهران با رشد ۱۰ درصدی به ۱۷ میلیون تومان رسیده است. این افزایش در حالی رخ داده که قرار بود تا پایان دیماه، پروازها بدون محدودیت و با نرخ مصوب انجام شوند. مرتضی آقایی، معاون سازمان حج و زیارت، دلیل این افزایش را عدم همکاری برخی ایرلاینها برای تأمین پروازها عنوان کرده است. این اظهارات نشان میدهد که هماهنگی بین نهادهای مسئول با چالش مواجه شده است. جالب اینجاست که دو ماه پیش، سازمان حج و زیارت برای مقابله با افزایش بیضابطه قیمتها، مستقیماً وارد میدان شد و با حذف واسطهها، قیمت بلیت رفت و برگشت عتبات از تهران را روی ۱۵ میلیون تومان تثبیت کرد. اما این ثبات دیری نپایید و حالا شاهد افزایش دوباره قیمتها هستیم. افزایشی که بدون هیچ تغییری در سطح خدمات رخ داده و هزینه نهایی سفر هوایی را به مرز ۴۰ میلیون تومان رسانده است.
وضعیت در دیگر شهرها نیز بهتر نیست. به گزارش مدیر یکی از دفاتر زیارتی، قیمت بلیط پرواز از مشهد به عتبات به ۲۱ میلیون تومان رسیده است. این رقم برای بسیاری از زائران، به ویژه آنان که از شهرهای دیگر سفر میکنند، بسیار سنگین است. این افزایش قیمت، پرسشهای مهمی را درباره مدیریت سفرهای زیارتی ایجاد میکند. آیا سازمانهای مسئول میتوانند جلوی افزایشهای بیرویه را بگیرند؟ و آیا زائران باید هزینههای سنگین را برای انجام فریضه زیارت بپردازند؟ در نهایت، این موضوع فراتر از یک مسئله اقتصادی است و بعدی اجتماعی و معنوی دارد. وقتی هزینه سفر به عتبات از توان متوسط جامعه خارج شود، ممکن است احساس محرومیت از زیارت در بین مردم ایجاد شود.
تحلیل عوامل مؤثر بر افزایش قیمت بلیتهای زیارتی
افزایش قیمت بلیت پروازهای عتبات، چند دلیل عمده میتواند داشته باشد:
- اول، افزایش هزینههای عملیاتی ایرلاینها شامل قیمت سوخت، قطعات یدکی و تعمیرات که به نرخ ارز وابسته است.
- دوم، محدودیت تعداد پروازها به دلیل تحریمها و مشکلات فنی ناوگان هوایی.
- دلیل سوم — که معاون سازمان حج و زیارت به آن اشاره کرده — عدم تمایل برخی ایرلاینها به همکاری است. احتمالاً این ایرلاینها به دلیل سودآوری کمتر یا مشکلات لجستیکی، ترجیح میدهند ظرفیت خود را در مسیرهای دیگر استفاده کنند.در چنین شرایطی، کاهش عرضه در برابر تقاضای ثابت یا رو به رشد، منجر به افزایش قیمت میشود. سازمان حج و زیارت نیز با وجود تلاش برای کنترل قیمت، ممکن است نتواند در برابر فشار بازار مقاومت کند.
بررسی نقش سازمان حج و زیارت و تأثیر مداخله آن
سازمان حج و زیارت به عنوان متولی اصلی سفرهای زیارتی، وظیفه دارد تا این سفرها را برای زائران تسهیل و هزینهها را کنترل کند. مداخله مستقیم این سازمان دو ماه پیش — با حذف واسطهها و تثبیت قیمت — اقدام مثبتی بود که نشان میداد میتوان با مدیریت متمرکز، قیمتها را کنترل کرد. اما این موفقیت موقت بود. به نظر میرسد سازمان حج و زیارت نتوانسته است توافقات پایدار با ایرلاینها ایجاد کند یا از اهرمهای قانونی لازم برای مجبور کردن آنان به رعایت نرخ مصوب برخوردار نیست. این شکست، نشاندهنده ضعف در چانهزنی و مدیریت قراردادها است. سازمان باید بتواند با تضمین خرید تعداد مشخصی بلیت یا ارائه مشوقهای دیگر، همکاری ایرلاینها را جلب کند. در غیر این صورت، هرگونه تثبیت قیمت، موقتی خواهد بود.
تحلیل تأثیر افزایش قیمت بر زائران و جامعه
افزایش قیمت بلیت به ۱۷ میلیون تومان — و هزینه کل سفر به مرز ۴۰ میلیون تومان — برای بسیاری از خانوادههای ایرانی، به ویژه قشر متوسط و کمدرآمد، سنگین است. این امر میتواند به صورت غیرمستقیم باعث ایجاد «تقسیمبندی اجتماعی» در دسترسی به زیارت شود. از دید معنوی، ممکن است احساس نارضایتی و محرومیت در بین کسانی که استطاعت مالی ندارند، ایجاد شود. زیارت عتبات برای بسیاری تنها یک سفر نیست، بلکه بخشی از هویت مذهبی و نیاز روحی آنان محسوب میشود. از نظر اقتصادی نیز، این افزایش قیمت میتواند به کاهش تقاضا و در نتیجه کاهش درآمد دفاتر زیارتی، هتلها و کسبوکارهای وابسته در ایران و عراق منجر شود. این چرخه معیوب، در نهایت به ضرر تمام ذینفعان است.
مقایسه با شیوههای جایگزین سفر و امکانسنجی آنها
با افزایش قیمت پرواز، ممکن است زائران به گزینههای جایگزین مانند سفر زمینی (اتوبوس یا خودروی شخصی) روی آورند. اگرچه هزینه سفر زمینی به مراتب کمتر است، اما خطرات امنیتی (به ویژه در مسیرهای مرزی)، زمان طولانیتر و خستگی بیشتر را به همراه دارد. سازمان حج و زیارت میتواند با سازماندهی کاروانهای زمینی امن و راحت، بخشی از فشار بر پروازها را کاهش دهد. اما این کار نیز نیازمند هماهنگیهای امنیتی و لجستیکی پیچیده با کشور عراق است. گزینه دیگر، توسعه فرودگاههای شهرهای مرزی و افزایش پروازهای چارتری از این شهرها است. این کار میتواند هزینه سفر را کاهش دهد، اما نیازمند سرمایهگذاری و همکاری بینالمللی است.
راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت پایدار قیمتها
برای حل این مشکل، چند راهکار میتوان پیشنهاد داد:
- اول، شفافسازی کامل قراردادهای سازمان حج و زیارت با ایرلاینها و اعلام عمومی نرخهای مصوب. این شفافیت، امکان نظارت عمومی و کاهش رانت را فراهم میکند.
- دوم، ایجاد «صندوق حمایت از زائران کمبضاعت» که با کمکهای مردمی، به نیازمندان واقعی کمک هزینه سفر اعطا کند. این کار میتواند بار معنوی و اجتماعی مسئله را کاهش دهد.
- سوم، تنوع بخشیدن به شرکتهای هواپیمایی مجاز برای پروازهای زیارتی. اگر رقابت بین ایرلاینها افزایش یابد، قیمتها به تعادل نزدیکتر میشود. البته این امر مستلزم رفع موانع قانونی و فراهم آوردن شرایط ایمن برای همه شرکتها است.
در نهایت، لازم است سازمان حج و زیارت با یک برنامه بلندمدت، وابستگی به پرواز را کاهش داده و زیرساختهای سفر زمینی و ریلی امن و راحت را توسعه دهد.