آسیانیوز ایران؛ سرویس سلامت و زیبایی:
تصور کنید در روزهایی که بدن شما با تغییرات فیزیولوژیکی پیچیده و گاه دردناکی دست و پنجه نرم میکند، مجبور باشید سر کار حاضر شوید و همان عملکرد همیشگی را داشته باشید. این واقعیت روزمره میلیونها زن شاغل در ایران است. حالا یک پیشنهاد جدید از مجلس شورای اسلامی میتواند تغییری در این شرایط ایجاد کند. پیشنهادی که اگر اجرایی شود، یکی از تابوهای اجتماعی در محیط کار را میشکند. فاطمه مقصودی، عضو فراکسیون زنان و خانواده مجلس، با اشاره به ضرورت استراحت زنان در ایام قاعدگی، از دولت خواسته است حداقل یک تا دو روز در ماه به عنوان مرخصی ویژه برای بانوان شاغل در نظر بگیرد. این پیشنهاد با تأکید بر شرایط حساس فیزیولوژیک زنان و نیز نقش محوری آنان در خانواده مطرح شده است. مقصودی معتقد است که سلامت روح، روان و جسم زنان باید جدیتر از گذشته دنبال شود. وی در توضیح این پیشنهاد گفت: بانوان به عنوان محور خانواده و با داشتن نقش مادری، نیازمند حمایت ویژهتری هستند. این مرخصی ماهانه میتواند به آنان فرصت دهد تا به امور شخصی و سلامتی خود رسیدگی کنند.
این ایده در حالی مطرح میشود که در برخی کشورهای دنیا همچون ژاپن، کره جنوبی، اندونزی و زامبیا قوانین مشابهی برای مرخصی استراحت قاعدگی (Menstrual Leave) وجود دارد، اما در بیشتر کشورها چنین قانونی هنوز به رسمیت شناخته نشده است. اگر این پیشنهاد در ایران به تصویب برسد، میتواند یک گام بلند در راستای عدالت جنسیتی در محیط کار و توجه به سلامت ویژه زنان باشد. اما پرسشهای مهمی نیز به همراه دارد. آیا این طرح از نظر اقتصادی برای کارفرمایان قابل تحمل است؟ آیا ممکن است به تبعیض پنهان در استخدام زنان منجر شود؟ و اساساً بهترین مکانیسم برای اجرای چنین قانونی چیست؟ تحلیل این پیشنهاد انقلابی را در ادامه بخوانید.
تحلیل ضرورت پزشکی و روانشناختی مرخصی قاعدگی
قاعدگی برای بسیاری از زنان همراه با علائم ناتوانکنندهای مانند دیسمنوره (درد شدید قاعدگی)، میگرن قاعدگی، خستگی مفرط، تهوع و نوسانات خلقی شدید است. این علائم میتواند تا ۲۰ درصد از زنان را به گونهای تحت تأثیر قرار دهد که عملکرد عادی روزمره آنان مختل شود. از دیدگاه پزشکی، اصرار بر حضور این افراد در محیط کار نه تنها میتواند بهرهوری را کاهش دهد، بلکه ممکن است باعث افزایش خطا در مشاغل حساس، کاهش کیفیت خدمت و نیز عوارض طولانیمدت سلامت برای خود فرد شود. مرخصی ماهانه، یک راهکار انسانی و علمی برای مدیریت این وضعیت طبیعی اما گاه ناتوانکننده است. از بعد روانشناختی، به رسمیت شناختن این نیاز خاص، به معنای احترام به تفاوتهای بیولوژیک و کاهش بار استیگما (ننگ اجتماعی) حول این موضوع است. این کار میتواند به کاهش استرس و افزایش احساس امنیت و ارزشمندی زنان در محیط کار بینجامد.
تحلیل الگوهای جهانی و تجربیات سایر کشورها
ایده مرخصی قاعدگی کاملاً جدید نیست. کشورهایی پیشگام بودهاند:
- ژاپن: از سال ۱۹۴۷ قانون مرخصی قاعدگی را تصویب کرده است.
- اندونزی: از سال ۲۰۰۳، دو روز مرخصی ماهانه در نظر گرفته است.
- زامبیا: در سال ۲۰۱۵ با عنوان "روز مادر" یک روز مرخصی ماهانه اجباری تصویب کرد.
- کره جنوبی و تایوان: قوانین مشابهی دارند.
اما نکته جالب، تفاوت در میزان استفاده از این قانون است. در ژاپن، تنها بخش کوچکی از زنان از این حق استفاده میکنند، عمدتاً به دلیل ملاحظات فرهنگی (ترس از قضاوت شدن) یا نگرانی از به خطر افتادن موقعیت شغلی. این نشان میدهد تصویب قانون به تنهایی کافی نیست و باید فرهنگسازی و ایجاد امنیت شغلی همراه آن باشد. در اکثر کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی، چنین قانونی وجود ندارد و علائم شدید قاعدگی معمولاً تحت پوشش مرخصی استعلاجی عمومی قرار میگیرد. این رویکرد نیز معایبی دارد، چون نیاز به اثبات بیماری را مطرح میکند و قاعدگی را یک "بیماری" جلوه میدهد.
تحلیل پیامدهای اقتصادی و چالشهای اجرایی
مهمترین نگرانی در برابر این پیشنهاد، بار مالی اضافه بر دوش کارفرمایان به ویژه در بخش خصوصی و بنگاههای کوچک و متوسط است. غیبت اضافی ماهانه کارکنان زن میتواند هزینههای جبران نیرو و کاهش تولید را در پی داشته باشد. این نگرانی ممکن است به دو شکل منفی بروز کند:
۱. تبعیض در استخدام
کارفرمایان ممکن است تمایل کمتری به استخدام زنان داشته باشند.
۲. تبعیض در ارتقاء
زنان ممکن است به عنوان "کارکنان با غیبت بیشتر" در نظر گرفته شده و از فرصتهای پیشرفت باز بمانند.
برای کاهش این پیامدها، میتوان مکانیسمهایی مانند یارانه دولتی به کارفرمایان برای پوشش بخشی از هزینههای مرخصی، یا الزام به بیمه خاص برای این نوع مرخصیها در نظر گرفت. همچنین، این قانون میتواند در مرحله اول تنها برای دولت و نهادهای عمومی الزامی شود.
تحلیل بستر فرهنگی-اجتماعی ایران و ضرورت آموزش
در جامعه ایران، قاعدگی اغلب یک موضوع تابو و کمتر در فضای عمومی مورد بحث قرار میگیرد. اجرای چنین قانونی نیازمند یک کارزار گسترده فرهنگی و آموزشی است تا:
- برای مردان (که اغلب تصمیمگیرندگان و مدیران هستند) شفاف شود که این یک نیاز واقعی پزشکی است، نه یک امتیاز ویژه.
- خود زنان بتوانند بدون احساس شرم یا ترس از قضاوت، از حق قانونی خود استفاده کنند.
- در مدارس و دانشگاهها، آموزش سلامت قاعدگی به عنوان بخشی از سلامت عمومی نهادینه شود.
بدون این فرهنگسازی، ممکن است قانون تصویب شود اما به دلیل انزوای اجتماعی استفادهکنندگان یا کنارهگیری داوطلبانه زنان برای "سربار نشدن"، عملاً بیاثر بماند. نقش رسانهها، مدارس و رهبران مذهبی در عادیسازی این گفتگو حیاتی است.
ارائه راهکارهای عملی و مدلهای پیشنهادی
برای اجرای موفق این پیشنهاد، میتوان گامهای زیر را در نظر گرفت:
۱. طرح آزمایشی: اجرای محدود قانون در چند وزارتخانه یا سازمان دولتی به مدت یک سال و بررسی پیامدهای آن.
۲. الزام به گواهی پزشک؟ این سؤال کلیدی است. آیا باید هر ماه گواهی پزشک ارائه شود (پرهزینه و دستوپاگیر) یا بر اساس خوداظهاری و اعتماد عمل شود (ممکن است سوءاستفاده شود)? راه میانه میتواند سیستم اعلامیه کوتاه داخلی باشد.
۳. انعطاف در شکل مرخصی: میتوان این مرخصی را به صورت ساعتهای کاری کاهشیافته در آن روزها، یا کار از خانه در صورت امکان ارائه داد.
۴. شامل کردن همه زنان: آیا این قانون باید برای همه زنان بدون در نظر گرفتن سن یا وضعیت یائسگی باشد؟ یا فقط برای کسانی که علائم شدید دارند؟ تعریف دقیق مشمولان مهم است.
۵. ارتباط با سایر قوانین حمایتی: این مرخصی باید مکمل قوانینی مانند مرخصی زایمان و مرخصی فرزندآوری باشد تا یک بسته جامع حمایت از سلامت زنان شاغل تشکیل دهد.
جمعبندی
پیشنهاد مرخصی ماهانه برای زنان، یک پیشنهاد پیشرو و انسانمحور است که نشان از بلوغ بیشتر نگاه سیاستگذاران به تفاوتهای جنسیتی دارد. این طرح پتانسیل آن را دارد که بهبود قابل توجهی در کیفیت زندگی میلیونها زن شاغل ایجاد کند و حتی به افزایش بهرهوری نهایی بینجامد، زیرا زنان سالمتر و با استرس کمتر، کارآمدتر خواهند بود. اما موفقیت آن در گرو تدوین دقیق، فرهنگسازی عمیق و در نظر گرفتن ملاحظات اقتصادی است. اگر این طرح به درستی اجرا شود، میتواند الگویی برای دیگر کشورهای منطقه شود و نشان دهد که توسعه واقعی، همراه با توجه به نیازهای خاص همه گروههای اجتماعی ممکن است. مسیر پیش رو نیازمند گفتگوهای کارشناسی فراگیر بین نمایندگان زن و مرد، اقتصاددانان، پزشکان و فعالان حوزه کار است.