آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
سرانجام پس از انتظارهای طولانی، دولت جزئیات نهایی و زمان آغاز اجرای یکی از بزرگترین طرحهای معیشتی خود را اعلام کرد. طرحی که قرار است نحوه حمایت از کالاهای اساسی را متحول کند. بر اساس اطلاعیه رسمی شورای اطلاعرسانی دولت، طرح جدید بهبود معیشت مردم از ۲۰ دیماه به صورت عملیاتی میشود. خانوادهها بر اساس برنامه زمانبندی که از طریق پیامک دریافت میکنند، میتوانند با مراجعه به فروشگاهها از اعتبار کالابرگ خود استفاده کنند. ماهیت این طرح، انتقال یارانه از ابتدای زنجیره تأمین (واردکننده) به انتهای آن (مصرفکننده نهایی) است. دولت اعلام کرده که اجرای این طرح به دلیل پیچیدگیهای اجرایی زمانبر بوده و از این مقطع آغاز میشود. گستره تحت پوشش این طرح بسیار وسیع است. علاوه بر مشمولان قبلی، ۲۰ میلیون نفر جدید نیز به جمع تحتپوشش اضافه میشوند تا در مجموع حدود ۸۰ میلیون نفر از این حمایت بهرهمند شوند.
در مرحله اول، این طرح به صورت ۴ نوبت یکجا (معادل ۴ ماه) پیشبینی شده و پس از آن به صورت ماهانه ادامه خواهد یافت. به ازای هر نفر، در هر نوبت یک میلیون تومان اعتبار کالابرگ تخصیص مییابد. یعنی در مرحله اول، ۴ میلیون تومان برای هر نفر به حساب سرپرست خانوار واریز میشود. کالاهای مشمول این طرح، ۱۲ قلم کالای اساسی هستند: شیر، پنیر، ماست، گوشت قرمز، گوشت مرغ، تخممرغ، برنج، روغن مایع، ماکارونی، قند، شکر و حبوبات. اعتبار تا ۲۰ روز پس از واریز قابل استفاده است و مبلغ مصرفنشده به ماه بعد منتقل میشود. مردم میتوانند مانده اعتبار خود را از طریق اپلیکیشن «شما»، پیامرسان «بله»، کد دستوری #۵۰۰۱۴۶۳ و نیز صندوقهای فروشگاهی استعلام کنند. اهداف نهایی این طرح، حذف رانت، کاهش نوسان قیمت و رساندن مستقیم یارانه به مصرفکننده واقعی عنوان شده است. در ادامه، تحلیل جامع این طرح و چالشهای پیش روی آن را میخوانید.
تحلیل تغییر پارادایم از یارانه عرضه به یارانه تقاضا و اهداف آن
این طرح نشاندهنده یک تغییر استراتژیک بزرگ در سیاست یارانهای ایران است. برای دههها، یارانه کالاهای اساسی عمدتاً از طریق ارز ترجیحی به واردکنندگان یا تولیدکنندگان پرداخت میشد (یارانه بر عرضه). مشکلات این روش، تشکیل رانت، انحراف منابع، عدم شفافیت و نرسیدن کامل یارانه به مصرفکننده نهایی بود. حالا دولت مدل را به یارانه بر تقاضا تغییر داده است. یعنی پول مستقیماً به دست مصرفکننده میرسد و او آزادی انتخاب دارد که آن را برای خرید کالاهای مشخصی خرج کند. اهداف این تغییر عبارتند از:
- شفافیت: عدد کمک به وضوح به هر فرد میرسد.
- کارایی: حذف واسطهها و کاهش رانت.
- عدالت: رسیدن کمک به دست همه مشمولان، صرف نظر از منطقه جغرافیایی یا دسترسی به شبکه توزیع خاص.
- رقابت: با انتقال قدرت خرید به مردم، فروشگاهها و تولیدکنندگان برای جذب این اعتبار مجبور به رقابت و بهبود کیفیت و خدمات میشوند.
تحلیل گستره جمعیتی و تأثیر آن بر توزیع درآمد
تحت پوشش قرار دادن ۸۰ میلیون نفر (بیش از ۹۰ درصد جمعیت)، این طرح را به یکی از بزرگترین طرحهای توزیع درآمدی در تاریخ ایران تبدیل میکند. اضافه شدن ۲۰ میلیون نفر نشان میدهد دولت پذیرفته که دایره نیازمندان به حمایت، بسیار گستردهتر از آمارهای قبلی است. پرداخت سرانه (به ازای هر نفر) نیز رویکردی عادلانهتر از پرداخت خانوار است، زیرا هزینه خانوارهای پرجمعیت را بهتر پوشش میدهد. این میتواند به کاهش فقر به ویژه در خانوادههای بزرگتر کمک کند. با این حال، پرسش اصلی این است که آیا مبلغ یک میلیون تومان در ماه در تورم فعلی کافی است؟ این مقطع احتمالاً تنها بخشی از هزینههای این سبد کالایی را پوشش میدهد.
تحلیل فنی اجرا و زیرساختهای مورد نیاز
اجرای موفق چنین طرح عظیمی، وابسته به زیرساخت فنی و لجستیکی قوی است:
۱. سامانه یکپارچه پرداخت و تخصیص اعتبار
باید بین سیستم بانکی، صندوق فروشگاهها و سامانه اطلاعات جمعیتی هماهنگی کامل باشد.
۲. شبکه توزیع گسترده و در دسترس
فروشگاههای مجاز باید در سراسر کشور، حتی مناطق محروم، حضور داشته باشند.
۳. نظارت و کنترل
بزرگترین چالش، جلوگیری از گرانفروشی، کمفروشی یا تبدیل غیرقانونی اعتبار به پول نقد است. نظارت بر هزاران فروشگاه کار بسیار دشواری است.
۴. اطلاعرسانی و آموزش
بسیاری از مردم، به ویژه سالمندان یا ساکنان مناطق دورافتاده، باید با روش استفاده از کد دستوری یا اپلیکیشن آشنا شوند. اپلیکیشن «شما» و پیامرسان «بله» به عنوان کانال اصلی معرفی شدهاند.
آغاز آزمایشی با واریز ۴ ماهه میتواند استرس تست سیستم را کاهش دهد و امکان رفع ایرادات را قبل از استقرار ماهانه فراهم کند.
تحلیل تأثیر بر بازار کالاهای اساسی و خطرات تورمی
این طرح دو اثر متضاد بر قیمتها دارد:
-
اثر کاهشی
با حذف ارز ترجیحی، قیمت تمامشده کالای وارداتی برای دولت بالا میرود، اما دیگر نیازی به فروش آن با قیمت دستوری نیست. در تئوری، بازار میتواند قیمتهای واقعیتر و رقابتیتری داشته باشد.
-
اثر افزایشی (خطر اصلی)
تزریق نقدینگی هدفمند و انبوه (حدود ۸۰ هزار میلیارد تومان تنها در مرحله اول) به سمت ۱۲ قلم کالایی، اگر با عرضه کافی همراه نباشد، میتواند منجر به افزایش تقاضا و در نتیجه افزایش قیمت همان کالاها شود. این امر کل هدف ثبات قیمت را خنثی میکند.
کلید موفقیت، هماهنگی کامل با وزارت صنعت، جهاد کشاورزی و بازرگانی برای تأمین و ذخیرهسازی کافی این کالاها در بازار است. بدون تضمین عرضه، این طرح به یک موتور تورمزا تبدیل خواهد شد.
جمعبندی و پیشبینی چالشهای پیش رو
فرصتها
- شفافسازی و هدفمند کردن یارانه.
- کاهش فقر و حمایت از اقشار کمدرآمد.
- تقویت توان انتخاب مصرفکننده.
- ایجاد دادههای دقیق از الگوی مصرف خانوار.
چالشها و پرسشهای بیپاسخ
- تضمین عرضه: آیا کالاهای اساسی در بازار به اندازه کافی موجود خواهد بود؟
- نظارت بر قیمت: چگونه از عدم گرانفروشی فروشگاهها اطمینان حاصل میشود؟
- پوشش کامل: آیا همه ۸۰ میلیون نفر به سادگی به فروشگاه مجاز دسترسی دارند؟
- تداوم: آیا این طرح در بودجه سالهای آینده پایدار خواهد ماند؟
- اثر بر تولید: آیا تولیدکننده داخلی انگیزه خود را با حذف ارز ترجیحی از دست نمیدهد؟ (دولت وعده تسهیل واردات نهاده را داده است.)
جمعبندی
طرح کالابرگ یک اقدام بلندپروازانه و ضروری برای اصلاح نظام یارانه است. اگر با مدیریت دقیق، تأمین کالا و نظارت هوشمند همراه شود، میتواند به بهبود معیشت و شفافیت کمک کند. اما اگر اجرای شتابزده، کمبود کالا و ناتوانی در نظارت بر آن غلبه کند، نتیجه میتواند تورم بیشتر، نارضایتی گسترده و بیاعتمادی عمیقتر باشد. ۲۰ دی، نه شروع یک راه حل قطعی، که آغاز یک آزمایش بزرگ ملی است که موفقیت آن به همکاری و دقت تمام ارکان دولت و نیز صبر و همراهی مردم بستگی دارد.