آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
تاثیر مستقیم حذف ارز ترجیحی بر سبد کالای اساسی خانوادهها آشکار شد. انجمن صنفی صنایع روغن نباتی ایران، لیست قیمت جدید انواع روغن مصرفی خانوار را پس از حذف ارز ترجیحی و تامین ارز از تالار دوم اعلام کرد. بر اساس این لیست که بازتاب افزایش هزینه تمام شده تولید و واردات است، قیمت روغن نباتی در مقایسه با گذشته افزایشی چشمگیر را تجربه کرده است. این افزایش، فشار جدیدی بر دوش خانوارهای ایرانی خواهد گذاشت. در بخش مصرف خانوار، روغن مایع آفتابگردان با وزن ۶۷۵ گرم (بسته کوچک) با قیمت ۱۸۴ هزار تومان و با وزن ۲۲۵۰ گرم (بسته بزرگ تقریباً ۲.۲۵ کیلوگرمی) با قیمت ۵۹۸ هزار تومان تعیین شده است. این به معنای قیمت حدود ۲۶۶ هزار تومان برای هر کیلوگرم روغن آفتابگردان در بسته بزرگ است.
همچنین روغن مایع مخلوط با کمترین وزن (۶۷۵ گرم) ۱۸۲ هزار تومان و در وزن ۴۵۰۰ گرم (۴.۵ کیلوگرمی) با قیمت یک میلیون و ۱۸۲ هزار و ۱۰۰ تومان اعلام شده است. قیمت هر کیلوگرم روغن مخلوط در این بسته بزرگ حدود ۲۶۳ هزار تومان است. روغن مایع سرخکردنی معمولی نیز با وزن ۶۷۵ گرم، ۱۸۲ هزار تومان و با وزن ۲۷۰۰ گرم (۲.۷ کیلوگرمی) ۷۲۶ هزار و ۴۰۰ تومان قیمتگذاری شده که معادل حدود ۲۶۹ هزار تومان برای هر کیلوگرم است. این قیمتها در شرایطی اعلام میشود که دولت با حذف ارز ترجیحی برای نهادههای دامی و کالاهای اساسی (به جز گندم و دارو)، وعده داده است یارانه را مستقیم به دست مصرفکننده نهایی برساند. با این حال، این افزایش ناگهانی و قابل توجه قیمت، نگرانیها درباره کفایت مبلغ یارانه پیشبینی شده را افزایش داده است.
برای بسیاری از خانوادهها، روغن نباتی یک کالای اساسی و غیرقابل حذف از سبد مصرفی است. افزایش چند ده درصدی قیمت آن، مستقیماً بر هزینههای ماهانه غذا تأثیر خواهد گذاشت و ممکن است الگوی مصرف را به سمت کالاهای با کیفیت پایینتر یا کاهش مصرف سوق دهد. اکنون نگاهها به واکنش نهادهای نظارتی مانند سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان و نیز جزئیات طرح جایگزین دولت (کالابرگ نقدی یا غیرنقدی) دوخته شده است. موفقیت این طرح در گرو آن است که بتواند بخش عمدهای از این افزایش قیمت را برای دهکهای متوسط و ضعیف جبران کند.
تحلیل رقمها و مقایسه با قیمتهای پیشین
برای درک عمق افزایش، نیاز به مقایسه با قیمتهای پیش از حذف ارز ترجیحی است. اگر فرض شود قبلاً روغن با ارز ترجیحی ۲۸۵۰۰ تومانی وارد یا تولید میشد، افزایش قیمت به سطح فعلی (حدود ۲۶۰-۲۷۰ هزار تومان برای هر کیلوگرم) نشاندهنده افزایش هزینه ارزی ورودی به میزان تقریبی ۸ تا ۹ برابر است. این اختلاف، تنها ناشی از تفاوت نرخ ارز نیست، بلکه شامل اثرات زنجیرهای مانند افزایش هزینه حملونقل بینالمللی، قیمت جهانی دانههای روغنی و نیز حاشیه سود توزیعکنندگان در شرایط جدید و پرابهام نیز میشود. قیمت اعلامی، قیمت مصرفکننده نهایی است. این رقم شامل مالیات بر ارزش افزوده و سود تمام حلقههای توزیع (عمدهفروش، خردهفروش) نیز هست. بنابراین، قیمت تمام شده کارخانه مقداری کمتر از این ارقام خواهد بود.
تأثیر بر تورم و سبد هزینه خانوار
روغن نباتی سهم قابل توجهی در سبد خوراکی خانوارهای ایرانی دارد و جزء کالاهای با کشش قیمتی پایین است (یعنی با افزایش قیمت، مصرف آن چندان کاهش نمییابد). بنابراین، افزایش قیمت آن مستقیماً و به طور مکانیکی نرخ تورم نقطهای و ماهانه را بالا خواهد برد. برای یک خانواده چهار نفره با مصرف متوسط، افزایش هزینه ماهانه فقط برای روغن میتواند دهها هزار تومان باشد. این افزایش، در کنار افزایش همزمان قیمت سایر کالاهای اساسی که ارز ترجیحی آنان حذف شده (مانند برنج، مرغ، لبنیات)، فشار سنگینی بر بودجه خانوادهها وارد میکند. خانوادههای کمدرآمد و دهکهای متوسط پایین، که سهم بیشتری از درآمد خود را به خوراک اختصاص میدهند، بیشترین آسیب را خواهند دید. آنان ممکن است مجبور به کاهش کیفیت روغن مصرفی، کاهش کمیت مصرف یا حذف سایر هزینههای ضروری شوند.
واکنش و توان نظارتی سازمان حمایت مصرفکنندگان
سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان معمولاً در چنین شرایطی، قیمتهای اعلام شده از سوی انجمنهای صنفی را بررسی و در صورت لزوم تعدیل میکند. سؤال این است که آیا این قیمتها پس از تأیید نهایی این سازمان است یا خیر؟ اگر این قیمتها تأیید شده باشد، به معنای پذیرش واقعیت جدید هزینهها توسط ناظر است. اگر تأیید نشده باشد، ممکن است شاهد برخورد و اعلام قیمتهای پایینتر از سوی سازمان حمایت باشیم که در آن صورت، کشمکش بین صنف و ناظر آغاز میشود. نکته کلیدی، کنترل قیمت در سطح خردهفروشی است. حتی اگر قیمت مصوب اعلام شود، ممکن است در برخی نقاط به دلیل کمبود یا سودجویی، با قیمتهای بالاتر به فروش برسد. نظارت بر اجرای قیمت در هزاران نقطه فروش، کاری دشوار و پرهزینه است.
ارتباط با طرح کالابرگ و پرداخت نقدی دولت
دولت وعده داده است با حذف ارز ترجیحی، مابهتفاوت قیمت را از طریق «کالابرگ» (اعتبار نقدی یا غیرنقدی) به مردم بازمیگرداند. موفقیت این طرح در آرامکردن فضای اجتماعی، به میزان پوشش این افزایش قیمت توسط مبلغ کالابرگ بستگی دارد. اگر مبلغ کالابرگ ماهانه برای یک خانوار، به عنوان مثال ۲۰۰ هزار تومان در نظر گرفته شده باشد، ممکن است تنها بخشی از افزایش هزینه روغن را پوشش دهد، چه رسد به افزایش قیمت گوشت، مرغ، لبنیات و سایر کالاها. این امر میتواند باعث نارضایتی شود. اگر مبلغ کالابرگ قابل توجه باشد (مثلاً معادل تفاوت قیمت سبد کامل کالاهای اساسی)، آنگاه فشار تورمی مضاعف وارد میکند. زیرا دولت باید این پول را چاپ کند یا از صندوق توسعه ملی برداشت نماید که خود نقدینگی را افزایش داده و تورم عمومی را بالا میبرد.
چشمانداز بازار و رفتار مصرفکننده
در کوتاهمدت، ممکن است خریدهای اضطراری و احتکار روغن توسط برخی مصرفکنندگان نگران از افزایش بیشتر قیمت رخ دهد. این خود میتواند باعث تشدید کمبود موقت و افزایش بیشتر قیمت در بازار آزاد شود. در میانمدت، ممکن است شاهد تغییر الگوی مصرف به سمت روغنهای با کیفیت پایینتر، روغنهای جامد ارزانتر (اگر قیمت آنان نیز افزایش نیافته باشد) یا کاهش مصارف سرخکردنی باشیم. همچنین ممکن است تقاضا برای روغنهای قاچاق یا بدون برچسب (که معمولاً ارزانترند) افزایش یابد. برای تولیدکنندگان و واردکنندگان نیز دوره پرابهام و ریسکی آغاز شده است. آنان باید مواد اولیه (دانه روغنی یا روغن خام) را با نرخ شناور ارز خریداری کنند، در حالی که قیمت فروش داخلی تحت کنترل و نظارت است. این ممکن است حاشیه سود آنان را کاهش داده یا حتی باعث زیان شود.