اسپند؛ دانهای میان اسطوره، آیین و باور جمعی
اسپند (Peganum harmala) گیاهی است بومی مناطق خشک ایران، آسیای میانه، قفقاز، شمال آفریقا و بخشهایی از خاورمیانه. در فرهنگ عامهی ایرانی، دود کردن اسپند قرنهاست با مفاهیمی چون دفع چشمزخم، دور کردن انرژی منفی، محافظت از نوزاد، عروس، خانهی نو و موفقیتهای تازه پیوند خورده است. این باورها تنها محدود به ایران نیست. در جهان عرب، ترکیه، افغانستان، آسیای میانه و حتی بخشهایی از شمال آفریقا، دود کردن اسپند یا مواد مشابه (کندر، مرّ، بخور، اسفند ترکی، حرمل) جایگاه آیینی دارد.
اما نکتهی مهم اینجاست: هیچیک از این باورها، پشتوانهی علمی اثباتشده ندارند.
چشمزخم؛ از باور باستانی تا تبیین روانشناختی
«چشمزخم» مفهومی است که تقریباً در همهی تمدنها وجود داشته؛ از یونان و روم باستان گرفته تا ایران، هند و خاورمیانه. در دوران پیشاعلمی، انسانها بسیاری از اتفاقات ناگهانی (بیماری، مرگ نوزاد، شکست، تصادف) را به نیروهای نامرئی نسبت میدادند.
امروزه روانشناسان و انسانشناسان، چشمزخم را بیشتر در قالب این مفاهیم تحلیل میکنند:
- اضطراب اجتماعی و حس ناامنی
- نیاز ذهن انسان به کنترل امور غیرقابل پیشبینی
- اثر پلاسیبو (Placebo Effect)
یعنی آرامش روانی ناشی از «باور به محافظت»، نه خودِ عمل دود کردن
به بیان سادهتر، اگر فردی احساس آرامش کند، ممکن است تصمیمهای منطقیتری بگیرد و همین مسئله، بهطور غیرمستقیم نتایج بهتری رقم بزند.
دود اسپند از نگاه علم؛ آنچه واقعاً وارد ریه میشود
تحقیقات علمی نشان میدهد که دود حاصل از سوختن اسپند حاوی ترکیباتی است که:
- میتواند محرک دستگاه تنفسی باشد
- در افراد حساس، سردرد، سوزش چشم، تهوع و تنگی نفس ایجاد کند
- برای کودکان، سالمندان، بیماران آسمی و قلبی بالقوه خطرناکتر است
از منظر پزشکی، دود اسپند تفاوت بنیادینی با دود مواد آلی دیگر ندارد؛ همانطور که خود شما اشاره کردهاید، بوی آن به سوختن تفاله قهوه، دانهها یا گیاهان خشکشده شباهت دارد. بنابراین، تصور «دودِ مقدسِ بیضرر» بیشتر یک برساختهی فرهنگی است تا واقعیت علمی.
از آیین تا سوءاستفاده؛ اسپند در اقتصاد خیابانی
در سالهای اخیر، دود کردن اسپند به ابزار درآمد برخی گدایان و متکدیان خیابانی در ایران و برخی کشورهای منطقه تبدیل شده است. این افراد با ترکیب چند عامل:
- باور مذهبی یا سنتی مردم
- ترس ناخودآگاه از «چشمخوردن»
- ایجاد حس گناه یا مسئولیت اجتماعی
از احساسات عمومی بهرهبرداری میکنند. این پدیده، نمونهی بارز تجاریسازی خرافه است؛ جایی که باور عامه، به ابزار کسب درآمد تبدیل میشود.
آیا اسپند هیچ فایدهای ندارد؟ تفکیک علم از اغراق
برخی مطالعات آزمایشگاهی، به خواص ضدباکتری یا ضدقارچی محدود برخی ترکیبات اسپند اشاره کردهاند؛ اما:
- این خواص در شرایط کنترلشدهی آزمایشگاهی بررسی شده
- ربطی به دود کردن خانگی یا خیابانی ندارد
- دوز مصرف، روش استخراج و ایمنی آن کاملاً متفاوت است
به بیان دیگر، وجود خواص دارویی بالقوه، توجیهی برای دود کردن سنتی اسپند نیست.
خرافه چرا زنده میماند؟
جامعهشناسان معتقدند خرافات زمانی پررنگتر میشوند که:
- ناامنی اقتصادی و اجتماعی افزایش مییابد
- اعتماد به نهادهای علمی و رسمی کاهش پیدا میکند
- آموزش علمی فراگیر ضعیف باشد
در چنین شرایطی، آیینهای ساده، کمهزینه و آشنا مثل دود کردن اسپند، دوباره جان میگیرند.
جمعبندی
اسپند، بیش از آنکه محافظی نامرئی در برابر چشمزخم باشد، آینهای از نیازهای روانی، تاریخی و اجتماعی انسان است. دود آن نه نیروی ماورایی دارد و نه بیضرر است. تمایز قائل شدن میان «احترام به فرهنگ» و «پذیرش بیچونوچرای خرافه»، گامی ضروری در مسیر سلامت، آگاهی و عقلانیت جمعی است./