آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
سرعت انتشار شایعات در فضای مجازی گاهی از سرعت نور هم فراتر میرود. امروز بار دیگر شاهد بودیم که چگونه یک خبر اثباتنشده در کمتر از چند دقیقه در سراسر شبکههای اجتماعی میچرخد و ذهن هزاران نفر را درگیر میکند. ساعاتی قبل، در برخی کانالها و صفحات مجازی خبری منتشر شد که ادعا میکرد دادستان کرج هدف یک حمله تروریستی با پهپاد قرار گرفته است. این خبر به سرعت دستبهدست شد و نگرانی بسیاری از شهروندان را برانگیخت.
اما حقیقت چه بود؟
آیا واقعاً یک مقام قضایی بلندپایه در کرج هدف حمله قرار گرفته بود؟ یا این خبر فقط یکی از هزاران شایعهای بود که این روزها در فضای مجازی جریان دارد؟ پاسخ به سرعت از سوی مقامات رسمی داده شد. دادستانی استان البرز در واکنشی فوری، این خبر را تکذیب کرد و تأکید نمود که هیچ حادثه امنیتی یا تروریستی رخ نداده است. بر اساس این تکذیبنامه رسمی، دادستان کرج در سلامت کامل به سر میبرد و مشغول انجام وظایف قانونی خود است. این تأکید، آب پاکی را روی دست شایعهپردازان ریخت و نشان داد که چگونه میتوان با انتشار بهموقع اطلاعات دقیق، مانع از گسترش اخبار کذب شد. اما پرسش مهمتر این است: چه کسانی و با چه انگیزههایی چنین شایعاتی را منتشر میکنند؟ آیا هدف فقط جلب توجه و افزایش دنبالکننده است، یا مقاصد عمیقتر و خطرناکتری در کار است؟ در شرایطی که جامعه ایرانی با چالشهای متعدد اقتصادی و اجتماعی روبروست، انتشار چنین اخبار بیاساسی میتواند به بیثباتی روانی جامعه دامن بزند و فضای عمومی را مسموم کند. این اتفاق بار دیگر اهمیت بررسی صحت اخبار قبل از انتشار و تکیه بر منابع رسمی را به همه کاربران فضای مجازی یادآوری میکند. در ادامه به تحلیل بیشتر این رویداد و پیامدهای انتشار شایعات در فضای مجازی میپردازیم.
روانشناسی اجتماعی انتشار شایعات در فضای مجازی
انتشار شایعات در فضای مجازی از چند منظر روانشناختی قابل تحلیل است.
- نخست، «نیاز به هیجان» در کاربران؛ اخبار دراماتیک مانند ترور، حتی اگر کذب باشند، توجه بیشتری جلب میکنند.
- دوم، «تمایل به اطلاعرسانی سریع» که گاه بر دقت اولویت پیدا میکند. کاربران میخواهند اولین کسانی باشند که خبر مهمی را منتشر میکنند، حتی اگر از صحت آن مطمئن نباشند.
- سوم، «سوءظن ساختاری» در جامعهای که به دلایل مختلف اعتماد به نهادهای رسمی کاهش یافته است. در چنین بستری، شایعات — حتی غیرمنطقی — راحتتر باور میشوند. چهارم، اهداف سیاسی و اجتماعی؛ برخی گروهها عمداً شایعات را برای ایجاد ناامنی روانی یا تخریب وجهه نهادها میپراکند.
در مورد شایعه ترور دادستان کرج، ترکیبی از این عوامل میتواند نقش داشته باشد. فضای امنیتی موجود کشور، این شایعه را باورپذیرتر کرده بود، حتی اگر از پایه بیاساس باشد.
بررسی اهداف و انگیزههای احتمالی پشت این شایعهپراکنی
انتشار چنین شایعهای میتواند چند هدف داشته باشد:
-
آزمایش واکنشپذیری نهادهای امنیتی
برای سنجش سرعت و نحوه پاسخگویی نهادها به بحرانهای احتمالی.
-
ایجاد رعب و وحشت
انتشار خبر ترور یک مقام قضایی میتواند احساس ناامنی را در جامعه گسترش دهد و بر ثبات روانی شهروندان تأثیر بگذارد.
-
تضعیف اعتماد به نهادهای رسمی
اگر چنین اخباری بارها تکرار شود — حتی اگر تکذیب شوند — میتواند به تدریج اعتماد عمومی به خبرهای رسمی را نیز مخدوش کند.
-
انحراف افکار عمومی
منحرف کردن توجه جامعه از مسائل و چالشهای اصلی به حوادث ساختگی و هیجانانگیز.
-
آزمایش میزان نفوذ در شبکههای اجتماعی
سنجش اینکه یک خبر جعلی تا چه سرعت و وسعتی میتواند در شبکههای اجتماعی ایرانی منتشر شود.
شناسایی منبع اصلی چنین شایعاتی معمولاً دشوار است، زیرا اغلب از حسابهای ناشناس یا جعلی منتشر میشوند.
نقش رسانههای رسمی و نهادهای دولتی در مدیریت بحران شایعات
واکنش دادستانی البرز در این مورد، نمونهای از مدیریت بحران شایعات بود: سرعت در تکذیب، صراحت در بیان و ارائه اطلاعات دقیق. این واکنش سریع مانع از تثبیت شایعه در اذهان عمومی شد. با این حال، نهادهای رسمی میتوانند در این زمینه پیشدستانهتر عمل کنند:
-
راهاندازی سامانههای رصد شایعات
استفاده از هوش مصنوعی برای شناسایی سریع اخبار مشکوک در فضای مجازی.
-
شفافسازی بیشتر
انتشار منظم اطلاعات صحیح درباره عملکرد مقامات و نهادها، تا فضای خالی برای پر شدن توسط شایعات باقی نماند.
-
آموزش سواد رسانهای
اجرای برنامههای گسترده برای آموزش عموم مردم در تشخیص اخبار واقعی از جعلی.
-
همکاری با پلتفرمهای داخلی
الزام پلتفرمهای پیامرسان و شبکههای اجتماعی داخلی به برخورد با حسابهای شایعهپراکن.
واکنش مناسب نهادها نه تنها شایعه را خنثی میکند، بلکه اعتماد عمومی را نیز تقویت مینماید.
تأثیر انتشار شایعات بر امنیت روانی جامعه و بیثباتی اجتماعی
شایعاتی از این دست میتواند تأثیرات مخرب زیر را داشته باشد:
-
افزایش اضطراب جمعی
مردم در مواجهه با اخبار تروریستی — حتی اگر تکذیخ شود — دچار اضطراب و نگرانی میشوند.
-
تخریب سرمایه اجتماعی
کاهش اعتماد بین مردم و نیز بین مردم و نهادهای حاکمیتی.
-
اتلاف منابع امنیتی
نهادهای امنیتی مجبور میشوند زمان و منابع ارزشمند خود را صرف بررسی و تکذیب شایعات کنند.
-
عادیسازی خشونت
تکرار اخبار ترور — حتی کذب — میتواند خشونت را در ذهن جامعه عادیسازی کند.
-
آسیب به وجهه بینالمللی
انتشار چنین اخباری درباره ایران میتواند تصویر نادرستی از ناامنی در کشور ارائه دهد و بر روابط بینالمللی تأثیر بگذارد.
در شرایط کنونی ایران که جامعه با تنشهای مختلفی روبروست، مدیریت شایعات به یک ضرورت امنیت ملی تبدیل شده است.
راهکارهای مقابله با شایعات و تقویت سواد رسانهای در جامعه
برای کاهش تأثیر شایعات، راهکارهای زیر پیشنهاد میشود:
۱. تقویت رسانههای معتبر
حمایت از رسانههای حرفهای که پیش از انتشار خبر، صحت آن را بررسی میکنند.
۲. ایجاد پلتفرمهای راستیآزمایی
راهاندازی سایتها و کانالهای اختصاصی برای بررسی شایعات رایج.
۳. مسئولیتپذیری کاربران
تشویق کاربران به انتشار نکردن اخبار از منابع نامعتبر و بررسی صحت خبر قبل از forward کردن آن.
۴. برخورد قانونی با شایعهپردازان
اجرای قوانین موجود درباره نشر اکاذیب و اخلال در امنیت روانی جامعه.
۵. آموزش از مدارس
گنجاندن درسهای سواد رسانهای و تفکر انتقادی در برنامه درسی مدارس و دانشگاهها.
۶. شفافیت بیشتر نهادها
کاهش فاصله بین نهادهای رسمی و مردم از طریق ارتباط مستقیم و شفاف.
در مورد شایعه ترور دادستان کرج، تکذیخ سریع و قاطع از سوی دادستانی البرز گام اول خوبی بود. اما این کافی نیست. جامعه ایرانی نیازمند یک استراتژی جامع برای ایمنسازی فضای مجازی در برابر تهاجم شایعات است. آینده ثبات اجتماعی در گرو همین تدابیر است.