آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
تصور کنید یک کبوتر بیآزار که در آسمان شهر در حال پرواز است، در واقع یک جاسوس پیشرفته باشد که هر حرکتی را زیر نظر دارد. این صحنه که تا دیروز فقط در فیلمهای جاسوسی دیده میشد، امروز در کانون اخبار جهانی قرار گرفته است. رسانههای غربی به ویژه روزنامه تایمز بریتانیا، گزارش دادند که روسیه در حال اجرای پروژهای مخفیانه برای تبدیل پرندگان به عاملان جاسوسی است. در این گزارش ادعا شده که با کاشت تراشه در مغز پرندگان، میتوان آنها را هدایت و کنترل کرد. این پروژه عجیب، نام «نوروتکنولوژی نیری» را به یدک میکشد و گفته میشود حمایت مالی و سیاسی قابل توجهی از سوی کاترینا تیخونوا، دختر ولادیمیر پوتین، دریافت کرده است. همین موضوع بر حساسیت و ابعاد سیاسی ماجرا افزوده است. طبق گزارش تایمز، این تنها یک تحقیق دانشگاهی نیست، بلکه یک پروژه استراتژیک با کاربردهای امنیتی و نظامی برای دولت روسیه قلمداد میشود. مقامات این پروژه ادعا کردهاند که دوران پهپادهای قابل شناسایی به پایان رسیده و عصر جدیدی آغاز شده است.
اما سؤال اصلی اینجاست: این گزارش تا چه حد به واقعیت نزدیک است؟ آیا چنین فناوری پیچیدهای هماکنون در دسترس است؟ یا با یک جنگ روانی و رسانهای علیه روسیه روبرو هستیم؟ بررسی این ادعا نیازمند واکاوی سه جنبه مهم است: اول، امکانسنجی علمی و فناورانه آن؛ دوم، ابعاد سیاسی و رسانهای خبر؛ و سوم، اهداف پشت پرده انتشار چنین گزارشهایی در فضای بینالملل. در دنیای امروز که جنگ روایتها گاهی از جنگ سخت هم مهمتر شده است، پذیرش هر خبری بدون تحلیل میتواند به انحراف افکار عمومی بینجامد. به ویژه وقتی پای نام رهبران و خانواده آنها در میان باشد. در این مقاله، به طور جامع و عمیق، ادعای جاسوسپرندگان روسی را از زوایای مختلف بررسی میکنیم و به این پرسش پاسخ میدهیم که مرز بین واقعیت علمی و جنگ روانی در این گزارش کجاست.
بررسی امکانسنجی علمی و فناورانه ادعا
ادعای کنترل پرندگان از طریق کاشت تراشه در مغز، به حوزه «رابط مغز و رایانه» یا «عصبفناوری» مربوط میشود. در سالهای اخیر، پیشرفتهایی در این حوزه برای کمک به بیماران مبتلا به ناتوانیهای حرکتی صورت گرفته است، مانند کنترل بازوی رباتیک با فکر. اما گسترش این فناوری به یک پرنده زنده، پیچیدگیهایی خارقالعاده دارد. مغز پرندگان، اگرچه پیشرفته است، اما کاملاً با مغز پستانداران متفاوت است. نقشهبرداری و رمزگشایی از سیگنالهای عصبی مربوط به پرواز، ناوبری و رفتارهای غریزی، کاری است که علم امروز در مراحل بسیار اولیه آن قرار دارد. علاوه بر این، ایجاد یک تراشه با قابلیت کاشت، تأمین انرژی پایدار، ارسال و دریافت دادهها از راه دور، و مقاومت در برابر شرایط فیزیکی سخت بدن پرنده، مجموعهای از چالشهای مهندسی تقریباً حلنشده است. بنابراین، از نظر اکثریت قریب به اتفاق متخصصان مستقل، چنین فناوری در مقیاس عملیاتی و نظامی که در گزارش ادعا شده، در حال حاضر در مرزهای علم تخیلی قرار دارد.
تحلیل منبع و بستر سیاسی گزارش
منبع این گزارش، روزنامه تایمز بریتانیاست که سابقه طولانی در انتشار اخبار با جهتگیری ضد روسی دارد. این گزارش در بستری منتشر شده که تنشهای ژئوپلیتیک بین غرب به رهبری ناتو و روسیه، به اوج خود رسیده است. در چنین فضایی، انتشار اخبار درباره پروژههای مخفی و اهریمننمایی از حریف، تکنیکی رایج در جنگ روانی است. اشاره مستقیم به دختر رئیسجمهور روسیه نیز بر داغی خبر افزوده و هدفی دوگانه را دنبال میکند: اول، شخصیسازی و جذابیتبخشی به گزارش برای جذب مخاطب عام، و دوم، القای این مفهوم که رهبری روسیه و نزدیکانش مستقیماً در پروژههای غیراخلاقی و خطرناک مشارکت دارند. این روش، پیشینهای طولانی در تبلیغات سیاسی دارد و اغلب برای ایجاد مشروعیتزدایی از حریف به کار میرود.
انگیزهها و اهداف احتمالی پشت انتشار خبر
انتشار چنین گزارشهایی میتواند چندین هدف استراتژیک را دنبال کند. هدف اول، میتواند آزمایش واکنش جامعه بینالملل و به ویژه نهادهای امنیتی رقیب باشد. گاهی اطلاعات نادرست یا نیمهواقع عمداً منتشر میشود تا واکنش طرف مقابل را بسنجند. هدف دوم، ایجاد رعب و هراس و نمایش برتری فناورانه یا نبوگمانه روسیه است، حتی اگر این برتری واقعی نباشد. هدف سوم، ممکن است منحرف کردن توجه افکار عمومی و رسانهها از مسائل یا بحرانهای داخلی یا بینالمللی دیگر باشد. همچنین، این گزارش میتواند بخشی از یک کمپین بزرگتر برای توجیه تحریمها، افزایش هزینههای امنیتی کشورهای رقیب یا متقاعدسازی افکار عمومی غرب درباره «تهدید روسیه» باشد.
ابعاد اخلاقی و حقوقی احتمالی
اگر فرض را بر امکانپذیر بودن چنین فناوری بگذاریم، با یکی از بحثبرانگیزترین مسائل اخلاقی علم روبرو میشویم: دستکاری موجودات زنده برای اهداف نظامی و جاسوسی. این عمل به وضوح نقض قوانین بینالمللی در مورد رفتار با حیوانات و احتمالاً قواعد جنگ است. استفاده از یک موجود زنده به عنوان ابزار، که فاقد هرگونه اراده و اختیار است، در حوزه «سلاحهای بیولوژیک» یا دستکم «استفاده ابزاری از حیوانات در جنگ» قرار میگیرد. چنین اقداماتی میتواند به شدت مورد انتقاد سازمانهای حمایت از حقوق حیوانات و نهادهای بینالمللی قرار گیرد و مشروعیت اخلاقی هر دولتی که دست به آن بزند را زیر سؤال ببرد. حتی اگر این گزارش نادرست باشد، صرف طرح آن، هشداری است درباره سوگیریهای اخلاقی که فناوریهای پیشرفته میتوانند در آینده ایجاد کنند.
تأثیر بر افکار عمومی و جنگ روایتها
در عصر اطلاعات، کنترل روایت و شکلدهی به ادراک عمومی، خود یک میدان نبرد است. این گزارش نمونهای بارز از این نبرد است. برای مخاطب عام، تیتر «دختر پوتین پرندگان را جاسوس میکند» بسیار جذاب، ترسناک و به یاد ماندنی است. حتی اگر مخاطب در ادامه مقاله، تردیدهای علمی را بخواند، آن تیتر اولیه و تصویر ذهنی ایجاد شده، اثر خود را باقی میگذارد. این پدیده در روانشناسی رسانه به عنوان «اثر تقدم» شناخته میشود. از سوی دیگر، این گزارش به طرفداران گفتمان ضد روسی در غرب، شواهد و «داستانهای» جدیدی برای تقویت روایت خود میدهد. در مقابل، در داخل روسیه نیز ممکن است از این گزارش به عنوان نمونهای دیگر از «توطئه و دروغپردازی رسانههای غربی» برای بسیج ملیگرایی استفاده شود. بنابراین، این گزارش تنها یک خبر نیست، بلکه سلاحی در جنگ روایتها برای کسب برتری روانی است.