به گزارش آسیانیوز ایران ؛ تهران، پایتخت سیاسی و اقتصادی ایران، سالهاست در کانون هشدارهای لرزهای قرار دارد. قرارگیری این کلانشهر بر پهنهای از گسلهای فعال و پرخطر، تراکم جمعیتی بالا، گستردگی بافتهای فرسوده و تمرکز زیرساختهای حیاتی، این شهر را به پرریسکترین نقطه کشور از منظر خسارات بالقوه زلزله تبدیل کرده است.
بر اساس ارزیابیهای فعلی متخصصان زمینشناسی و مدیریت بحران، در صورت وقوع زلزلهای با بزرگای بیش از ۷.۰ در مقیاس ریشتر در تهران، ابعاد تلفات انسانی و خسارات زیرساختی میتواند بیسابقه باشد. برخی شبیهسازیهای سناریومحور نشان میدهد که بسته به زمان وقوع زمینلرزه، تلفات احتمالی ممکن است به چند صد هزار نفر برسد؛ رقمی که تهران را در زمره شهرهای با ریسک فاجعهآمیز قرار میدهد.
یکی از عوامل کلیدی در برآورد تلفات، زمان وقوع زلزله است. کارشناسان تأکید میکنند که زلزلههای شبانه به دلیل حضور اکثریت شهروندان در منازل، احتمال مرگومیر بیشتری دارند. در مقابل، وقوع زمینلرزه در ساعات کاری روز، ممکن است الگوی خسارات را تغییر دهد؛ هرچند تراکم جمعیت در مراکز اداری و تجاری نیز خود ریسک قابلتوجهی ایجاد میکند.
بافت فرسوده شهری، کوچههای باریک و دسترسی دشوار خودروهای امدادی، از دیگر عوامل تشدیدکننده بحران احتمالی در تهران محسوب میشوند. در بسیاری از مناطق مرکزی و جنوبی شهر، ساختمانها فاقد مقاومسازی لرزهای مناسباند و در صورت وقوع زلزله شدید، احتمال فروریزش گسترده وجود دارد. چنین شرایطی عملیات جستوجو و نجات را با چالشهای جدی مواجه خواهد کرد.
جمعیت روزانه تهران که به بیش از ۱۳ میلیون نفر میرسد، نهتنها شامل ساکنان دائمی بلکه شامل جمعیت شناور نیز هست. تمرکز عظیم نهادهای سیاسی، اقتصادی، مالی و زیرساختهای حیاتی مانند شبکههای انرژی، آب، گاز و ارتباطات، باعث میشود هرگونه اختلال گسترده، پیامدهایی ملی داشته باشد. خرابی زیرساختها و تأسیسات شهری در یک کلانشهر، اثرات ثانویهای ایجاد میکند که گاه از خود زمینلرزه خطرناکتر است؛ از جمله آتشسوزیهای گسترده، قطع شبکههای حیاتی و بحرانهای بهداشتی.
کارشناسان مدیریت بحران یادآور میشوند که تجربه زمینلرزههای اخیر در منطقه، بهویژه زلزله ۶ فوریه ۲۰۲۳ ترکیه، نشان داد که صرف وجود آییننامههای لرزهای بهروز، تضمینکننده ایمنی نیست. در آن رویداد، استفاده از مصالح بیکیفیت و نادیده گرفتن ضوابط مهندسی در برخی پروژههای ساختمانی، منجر به افزایش شدید تلفات شد. این تجربه بار دیگر اهمیت نظارت مؤثر بر اجرای مقررات ساختمانی را برجسته کرد.
در ایران، آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله بهروزرسانی شده و رعایت آن الزامی است. با این حال، چالش اصلی در مرحله اجرا و نظارت قرار دارد. کارشناسان معتقدند برای کاهش ریسک فاجعه، علاوه بر ساختوسازهای جدید مطابق استاندارد، باید برنامهای جامع برای مقاومسازی ساختمانهای قدیمی و حیاتی تدوین و اجرا شود.
از منظر علمی، تهران در مجاورت چند گسل اصلی و فرعی فعال قرار دارد که توان لرزهزایی قابلتوجهی دارند. هرچند پیشبینی دقیق زمان وقوع زلزله امکانپذیر نیست، اما ارزیابیهای زمینساختی نشان میدهد انرژی لرزهای در منطقه انباشته میشود و احتمال وقوع زمینلرزه بزرگ در بازههای زمانی بلندمدت وجود دارد. این واقعیت، ضرورت آمادگی دائمی را دوچندان میکند.
توالی پسلرزهها نیز یکی از تهدیدهای جدی پس از زمینلرزه اصلی است. ساختمانهایی که در اثر زلزله اولیه تضعیف شدهاند، ممکن است در اثر پسلرزههای بعدی فروبریزند و تلفات جدیدی ایجاد کنند. به همین دلیل، مدیریت بحران پس از زلزله، نیازمند برنامهریزی دقیق برای اسکان اضطراری، ارزیابی سریع ایمنی ساختمانها و کنترل خطرات ثانویه است.
کارشناسان حوزه ایمنی شهری تأکید میکنند که کاهش ریسک زلزله تنها به اقدامات فنی محدود نمیشود. آموزش عمومی شهروندان درباره رفتار صحیح هنگام وقوع زمینلرزه، آمادهسازی کیفهای اضطراری، شناخت مسیرهای تخلیه امن و مشارکت در مانورهای مدیریت بحران، میتواند در کاهش تلفات نقش مهمی ایفا کند.
در نهایت، هشدارها درباره زلزله بزرگ تهران جدید نیست، اما تداوم رشد جمعیت، گسترش شهر و فرسودگی بخشی از زیرساختها، این هشدارها را جدیتر کرده است. تهران شهری با اهمیت ملی است و هرگونه زمینلرزه بزرگ در آن، پیامدهایی فراتر از مرزهای پایتخت خواهد داشت. از این رو، آمادگی، مقاومسازی و نظارت دقیق بر اجرای استانداردهای مهندسی، سه محور اصلی در کاهش اثرات فاجعه احتمالی به شمار میرود.