آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
زمستان ۱۴۰۴ در تهران بهاری از آب درآمد. در حالی که تقویم هنوز روزهای پایانی بهمن و آغاز اسفند را نشان میدهد، دمای هوا در پایتخت به گونهای افزایش یافته که گویی وارد فروردین شدهایم. صادق ضیائیان، رئیس مرکز ملی پیشبینی و مدیریت بحران مخاطرات وضع هوای سازمان هواشناسی کشور، با اعلام آماری تکاندهنده این پدیده را تأیید کرد: میانگین دمای تهران در روزهای اخیر حدود ۱۱ درجه گرمتر از شرایط نرمال این موقع از سال بوده است. برای درک بهتر این آمار، باید به میانگین بلندمدت دمای تهران در این بازه زمانی نگاه کنیم. به گفته ضیائیان، میانگین بلندمدت دما برای تهران در این محدوده زمانی، بین ۱۱ تا ۱۳ درجه سانتیگراد است. اما در روزهای گذشته، بیشینه دماها بین ۱۸ تا ۲۲ درجه ثبت شده است. یعنی تهرانیها دمایی معادل اوایل فروردین را در اسفندماه تجربه کردهاند. این پدیده نه فقط در تهران، که در بسیاری از نقاط کشور رخ داده است. این افزایش دما در مناطق شمال غرب و شمال شرق کشور به طور متوسط بین ۱۲ تا ۱۴ درجه بوده است. یعنی در مناطقی که معمولاً در این موقع از سال هوای سرد و زمستانی حاکم است، مردم گرمایی فراتر از انتظار را تجربه کردهاند. اما رکورددار این افزایش دما، سواحل دریای خزر است. به گفته ضیائیان، این مناطق افزایش دمای ۱۸ تا ۲۲ درجه را ثبت کردهاند؛ رقمی که واقعاً شوکهکننده است.مناطق غربی، مرکز، شرق و دامنههای جنوبی البرز نیز از این قاعده مستثنی نبودهاند. این مناطق افزایش دمای ۸ تا ۱۰ درجه را تجربه کردهاند. در نوار جنوبی کشور نیز که معمولاً زمستانهای معتدلی دارد، افزایش دما بین ۲ تا ۴ درجه بوده است. هر چند این رقم در مقایسه با سایر نقاط کشور کمتر است، اما همچنان قابل توجه است.
اما این موج گرما تا چه زمانی ادامه خواهد داشت؟
ضیائیان پیشبینی کرده است که برای روزهای جمعه و شنبه به طور موقت یک کاهش نسبی ۲ تا ۴ درجهای در شمال غرب و شمال شرق کشور شاهد خواهیم بود. سواحل دریای خزر از جمعه کاهش دمای ۱۵ تا ۱۷ درجهای را ثبت خواهند کرد که میتواند یک تغییر ناگهانی و شدید باشد. با ورود سامانه بارشی از روز دوشنبه (۴ اسفند) کاهش دما در نیمه شمالی کشور اتفاق خواهد افتاد. در استانهای دیگر نیز وضعیت متفاوت است. در خراسان رضوی، زهرا آهنگرزاده، کارشناس مرکز پیشبینی اداره کل هواشناسی استان، از افزایش سرعت وزش باد همراه با رگبار باران و کاهش موقت دما برای امروز چهارشنبه ۶ اسفند خبر داده و گفته است از فردا پنجشنبه روند افزایش دما ادامه خواهد داشت. در فارس نیز قاسم حسینی، مدیرکل هواشناسی استان، از فعالیت یک سامانه بارشی ضعیف همراه با رعد و برق طی روزهای شنبه و یکشنبه خبر داده است. البرز و خوزستان نیز وضعیت خاص خود را دارند. کامران حقیآبی، مدیرکل هواشناسی البرز، از پیشبینی بارش پراکنده برف و باران، وزش باد و کاهش دما در این استان خبر داده است. محمد سبزهزاری، مدیر کل هواشناسی خوزستان نیز از افزایش ۱ تا ۳ درجهای دما در فردا و سپس کاهش ۲ تا ۵ درجهای تا دوشنبه خبر داده است. آنچه مسلم است، ایران در روزهای اخیر یک پدیده اقلیمی کمسابقه را تجربه کرده است؛ پدیدهای که شاید نشانهای از تغییرات اقلیمی گستردهتر باشد.
افزایش ۱۱ درجهای تهران به چه معناست؟
افزایش ۱۱ درجهای دمای تهران نسبت به میانگین بلندمدت، یک رخداد آماری بسیار نادر است. برای درک بهتر این رقم، باید به این نکته توجه کنیم که میانگین بلندمدت دمای تهران در این موقع از سال ۱۱ تا ۱۳ درجه است. ثبت دمای ۱۸ تا ۲۲ درجه، یعنی عبور از مرز ۲ انحراف معیار آماری که در علم اقلیمشناسی به معنای یک "رخداد فوقالعاده" محسوب میشود. این افزایش دما در سایر نقاط کشور نیز اعداد متفاوتی را نشان میدهد. در شمال غرب و شمال شرق، افزایش ۱۲ تا ۱۴ درجه به معنای عبور کامل از مرز زمستان و ورود به بهار است. اما رکورددار، سواحل دریای خزر با افزایش ۱۸ تا ۲۲ درجه است. این رقم به معنای آن است که دمای این مناطق که معمولاً در زمستان بین ۵ تا ۱۰ درجه است، به بیش از ۲۵ درجه رسیده است. نکته قابل تأمل دیگر، تفاوت این افزایش دما در مناطق مختلف کشور است. در حالی که نوار جنوبی کشور تنها ۲ تا ۴ درجه افزایش دما داشته، شمال کشور ۱۸ تا ۲۲ درجه افزایش را تجربه کرده است. این تفاوت فاحش نشاندهنده الگوی پیچیدهای از تغییرات اقلیمی است که نیازمند بررسی دقیقتر است.
چه عواملی باعث این گرمای بیسابقه شده است؟
برای تبیین علت این پدیده، باید به چند عامل همزمان توجه کرد:
- عامل اول، تغییرات اقلیمی جهانی است. کره زمین در دهههای اخیر با پدیده گرمایش جهانی مواجه بوده و ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست. افزایش غلظت گازهای گلخانهای در جو، منجر به افزایش میانگین دمای کره زمین شده است.
- عامل دوم، الگوهای جوی محلی است. در روزهای اخیر، استقرار یک سامانه پرفشار در لایههای میانی جو بر فراز ایران، منجر به پایداری هوا و افزایش دما شده است. این سامانه با جلوگیری از نفوذ تودههای هوای سرد شمالی، شرایط را برای افزایش دما فراهم کرده است.
- عامل سوم، پدیده "جزیره حرارتی" در کلانشهرهایی مانند تهران است. افزایش ساختوسازها، آسفالت معابر و کاهش فضای سبز، منجر به جذب بیشتر گرما و افزایش دمای شهرها نسبت به حومه میشود. این پدیده میتواند تأثیر گرمایش جهانی را تشدید کند.
این گرمای بیسابقه چه تأثیراتی دارد؟
گرمای بیسابقه زمستانی، پیامدهای گستردهای در حوزههای مختلف دارد:
- نخستین و مهمترین پیامد، تأثیر بر منابع آبی کشور است. افزایش دما در زمستان، منجر به ذوب زودهنگام برفهای کوهستانی میشود. این پدیده میتواند هم باعث سیلابهای ناگهانی شود و هم ذخایر آبی تابستان را کاهش دهد.
- پیامد دوم، تأثیر بر کشاورزی است. بسیاری از محصولات کشاورزی برای رشد نیاز به یک دوره سرمای زمستانی دارند. افزایش دما میتواند چرخه طبیعی رشد این محصولات را مختل کند و منجر به کاهش عملکرد یا از بین رفتن محصولات شود. باغداران و کشاورزان باید تمهیدات لازم را برای مقابله با این پدیده بیندیشند.
- پیامد سوم، تأثیر بر سلامت عمومی است. تغییرات ناگهانی دما میتواند منجر به افزایش بیماریهای تنفسی و قلبی شود. همچنین، افزایش دما میتواند به افزایش جمعیت حشرات و آفات منجر شود که خود بیماریهای مختلفی را منتقل میکنند.
وضعیت استانهای مختلف چگونه است؟
بررسی وضعیت استانهای مختلف، تصویر متنوعی از این پدیده ارائه میدهد. در خراسان رضوی، امروز چهارشنبه ۶ اسفند افزایش سرعت وزش باد و ابرناکی پیشبینی شده است. این استان کاهش دمای موقتی را تجربه خواهد کرد، اما از فردا روند افزایش دما ادامه دارد. برای مشهد امروز حداکثر دما ۱۷ درجه و امشب نیز سه درجه بالای صفر پیشبینی میشود. در فارس، سامانه بارشی ضعیفی از روزهای شنبه و یکشنبه فعال خواهد شد. آسمان استان امروز کمی ابری و سپس صاف است و پدیده غالب، افزایش وزش باد خواهد بود. شیراز در شبانهروز گذشته بیشینه ۲۲ درجه و کمینه ۸ درجه را تجربه کرده است. گرمترین نقطه استان لامرد با دمای ۳۰ درجه بوده است. البرز نیز بارش پراکنده برف و باران را تجربه خواهد کرد. این استان با هشدار زرد هواشناسی مواجه است و از روز چهارشنبه کاهش محسوس دما در اکثر مناطق استان رخ خواهد داد. خوزستان نیز تا اواسط وقت فردا جو نسبتاً پایداری خواهد داشت و سپس تحت تأثیر موج ضعیفی قرار میگیرد. اهواز در شبانهروز گذشته بیشینه ۲۵.۵ درجه و کمینه ۱۱.۶ درجه را ثبت کرده است.
چشمانداز دمایی تا پایان سال
پس از این موج گرمای بیسابقه، سوال اصلی این است که تا پایان سال چه وضعیتی خواهیم داشت؟ بر اساس پیشبینیهای سازمان هواشناسی، برای روزهای جمعه و شنبه یک کاهش نسبی دما در شمال غرب و شمال شرق کشور رخ خواهد داد. سواحل دریای خزر کاهش دمای ۱۵ تا ۱۷ درجهای را تجربه خواهند کرد که یک تغییر ناگهانی و شدید است. از روز دوشنبه (۴ اسفند) با ورود سامانه بارشی، کاهش دما در نیمه شمالی کشور اتفاق خواهد افتاد. این سامانه میتواند بارشهای خوبی را برای این مناطق به همراه داشته باشد. با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا این کاهش دما میتواند کسری برف زمستانی را جبران کند یا خیر. در بلندمدت، پیشبینی میشود که روند کلی دمای کشور تا پایان سال، بالاتر از میانگین بلندمدت باشد. این یعنی احتمالاً با بهاری زودرس و تابستانی گرمتر از معمول مواجه خواهیم بود. کشاورزان، مدیران منابع آب و مسئولان سلامت عمومی باید خود را برای این شرایط آماده کنند. تغییرات اقلیمی دیگر یک تهدید دور نیست؛ اینجا است و حالا رخ میدهد.