هوجقان؛ مرواریدی از اعماق آذربایجان

آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:

ناصر غلامی هوجقان - در دل دشت‌های همیشه سبز آذربایجان شرقی، در دامنه‌های آرام و آفتاب‌گیر کوه‌های بزقوش، روستایی با پیشینه‌ای کهن آرام گرفته است؛ هوجقان (Hoojqan). روستایی که نامش از دل تاریخ برآمده و در گذر قرن‌ها، همچون نگینی در میان خاک زرخیز منطقه می‌درخشد. هوجقان در بخش مرکزی شهرستان مرند قرار دارد و از نظر جغرافیایی در منطقه‌ای واقع شده که از دیرباز محل گذر کاروان‌ها، بازرگانان و کوچندگان بوده است. مردمان این دیار با گویش شیرین ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند؛ زبانی که سرشار از لحن‌های شاعرانه و واژه‌هایی است که بوی خاک، باران و صداقت می‌دهند.   پیشینه‌ی سکونت در هوجقان به دوره‌های کهن برمی‌گردد. روایت محلی می‌گوید نام «هوجقان» برگرفته از واژه‌ی ترکی قدیمی “Hoca-kənd” یا “Hujəqan”به معنی «روستای دانایان» است. چه تعبیر زیبایی! زیرا واقعاً این روستا در طول تاریخ، زادگاه خِرد، اندیشه، و مردمانی فرهنگ‌دوست بوده است.  

فرهنگ عامه و فولکلور هوجقان  

فولکلور در هوجقان تنها در ترانه‌ها خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در هر جنبش دست، هر نگاه مادرانه، و هر واژه‌ای که از دهان پیرمردان جاری می‌شود، زندگیِ فرهنگ جاری است. آداب و رسوم روستا بازتابِ روح جمعی، مهر و همکاریِ نسل‌هاست.  

آیین‌ها و باورها  

عید نوروز در هوجقان شکوهی خاص دارد. خانه‌تکانی‌ها، پخت سمنو (سامی نام محلی آن است) و برپایی یئر بایرامی در میدان کوچک روستا، همه یادگار قرن‌ها همدلی است. در شب‌های زمستان، مردم در کرسی‌خانه‌ها گرد می‌آمدند و پیران داستان‌های کهن چون «کوراوغلو»، «اصلی و کرم» و حکایت‌های «دده قورقود» را با لحن خاص و چاشنی شعر نقل می‌کردند.   آیین باران‌خواهی (چیلله چاغیرماق) هنوز در ذهن جوانان مانده است؛ آیینی که در سال‌های خشکسالی، کودکان با چوب‌دستی و دیگی بر سر، کوچه‌به‌کوچه آواز «قوْده قوْده یاخشی یاغیش یاخشی» سر می‌دادند تا آسمان سخاوت بورزد.  

موسیقی و رقص محلی  

ساز عاشیق در هوجقان هنوز جایگاه خود را حفظ کرده است. عاشیق‌های نامداری چون عاشیق حسین‌قلی هوجقانی و عاشیق علی‌اصغر مرندی مهمان مجالس مردم بودند. در عروسی‌ها نوای قوشمه و چئیتان‌داشی فضا را پر می‌کرد و رقص‌های گروهی (یاللی) جوانان را به شور می‌آورد.  

خوراک‌ها و صنایع دستی  

از خوراک‌ها می‌توان به آش دوش‌آشی قویماق(نوعی صبحانه محلی با آرد و کره) و قابورقا دولماسی اشاره کرد که هنوز هم در مراسم رسمی پخته می‌شود. زنان روستا استاد قالی‌بافی‌اند و نقش معروف بزقوش‌گل را روی دار قالی می‌نشانند؛ طرحی که نماد کوه و استقامت است.  

فیتیله‌بافی؛ هنری ظریف و کاربردی  

یکی از هنرهای دستی که ردپای آن در تار و پود زندگی مردم روستای صنعتی هوجقان دیده می‌شود، فیتیله‌بافی است. این هنر که بیشتر توسط زنان و دختران جوان انجام می‌شده، شامل بافت نوارهای باریک و رنگارنگ از نخ‌های پنبه‌ای یا پشمی بود که برای مصارف گوناگونی همچون بند کفش، تزئین لباس، دستگیره ظروف و حتی به عنوان جایگزینی برای بند کفش‌های چرمی استفاده می‌شد. طرح‌های ساده و هندسی فیتیله‌ها، با سلیقه‌ی زنان هوجقانی، زیبایی خاصی به محصولات می‌بخشید. این هنر که در گذشته به وفور دیده می‌شد، و هنوز هم فیتیله وفانوسقه یا فانوسکا(کمربند نظامی)  بافی  دوام دارد  که بخشی از میراث ناملموس روستاست.  

بزرگان و چهره‌های نامدار هوجقان  

در تاریخ علمی، فرهنگی و اجتماعی آذربایجان، هوجقان سهمی فراتر از اندازه‌ی جغرافیایی‌اش دارد. از میان چهره‌های برجسته می‌توان نام برد:  

• مرحوم حاج علی‌اصغر شعلامی هوجقان

  از معلمان باسابقه و پیشگامان آموزش نوین در روستا.  

• حاج قربانعلی افشار

  خیّر و بنیان‌گذار نخستین مرکز بهداشت و کتابخانه‌ی محلی.  

• استاد تقی مؤمنی

  شاعر و پژوهشگر فولکلور آذربایجانی، که مجموعه‌اش «سلسلۀ داستان‌های مردمی بزقوش» ارزشمندترین منبع درباره‌ی فرهنگ منطقه است.  

• خانم زینب رمضانی هوجقان

  بانوی هنرمند در زمینه‌ی گلیم‌بافی سنتی و احیای الگوهای اصیل رنگزاهای گیاهی.  

• دکتر لطف‌الله مهدوی

  چهره علمی، استاد دانشگاه تبریز، که همواره به ریشه‌های روستایی خود می‌بالد و پروژه‌های عمرانی متعددی در هوجقان حمایت کرده است.

• موسی خان هوجقان؛ از سرداران استقلال مشروطه  

در دوران پرآشوب انقلاب مشروطه و پس از آن، نام موسی خان هوجقان به عنوان یکی از سرداران شجاع و مبارزان راه استقلال منطقه مطرح است. او که با تکیه بر ایل و تبار و نفوذ خود در میان ایلات منطقه، نقش مهمی در دفاع از حقوق مردم و مقابله با نیروهای متجاوز ایفا نمود. شجاعت، درایت و وطن‌پرستی او، نامش را در تاریخ معاصر آذربایجان جاودانه ساخته است. روحیه مقاومت و ایستادگی موسی خان، الگویی برای مردان این دیار بوده و هست. 

ناصر غلامی هوجقان؛ صدای مردم در روزنامه‌نگاری 

و اما در کسوت خبرنگار و پژوهشگر فرهنگ بومی، افتخار دارم که صدای مردم هوجقان و منطقه باشم. ناصر غلامی هوجقان نامی است که در تلاش برای ثبت و ضبط تاریخ شفاهی، معرفی آیین‌ها، و برجسته کردن چهره‌های ماندگار این سرزمین، سال‌هاست قلم می‌زند. هدف، زنده نگه داشتن میراث غنی فرهنگی و انتقال آن به نسل‌های آینده است.  

زندگی امروز و چالش‌های نوین  

با وجود مهاجرت گسترده به شهرها، هنوز هم شالوده‌ی اصلی زندگی در هوجقان بر پایه‌ی تعاون و صمیمیت است. کشاورزی، دامداری و صنایع دستی ارکان اقتصاد محلی‌اند. اما روحیه‌ی جمعی مردم در تداوم و پاسداری از ارزش‌های فرهنگی، همان چیزی است که هوجقان را زنده نگه داشته است.   جوانان روستا امروزه در قالب گروه‌های فرهنگی مانند انجمن دوست‌داران هوجقان تلاش دارند تا میراث فولکلور را گردآوری، مستند و در شبکه‌های اجتماعی بازنشر کنند. این حرکت نشانه‌ی پیوند نسل نو با گذشته است.  

سخن پایانی  

هوجقان تنها یک روستا نیست؛ روایتی زنده از تاریخ فرهنگی آذربایجان است. در هر چشمه‌سار، در هر نغمه‌ی عاشیق، در هر قالی بافته‌شده با دستان پرمهر زنان این سرزمین، صدایی از اصالت و انسانیت شنیده می‌شود.   به چشم من، هرگاه نسیم از سوی بزقوش می‌وزد، گویی نغمه‌ی مادرانه‌ی سرزمین، درگوش جان اهالی طنین می‌اندازد — یادآور آن که خانه، جایی است که فرهنگ و محبت در آن ریشه دارد.