​قطع اینترنت در ایران وارد دوازدهمین روز شد

آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:

در روزهایی که اینترنت به یکی از ارکان اصلی زندگی، تجارت و ارتباطات تبدیل شده است، ایران یکی از طولانی‌ترین دوره‌های اختلال گسترده دسترسی به شبکه جهانی را تجربه می‌کند. گروه پایش اینترنت نت بلاکس اعلام کرد که قطعی اینترنت [بین الملل] در ایران وارد دوازدهمین روز شده و پس از ۲۶۴ ساعت، میزان اتصال کشور همچنان تنها حدود یک درصد از سطح عادی است. سازمان «نت‌بلاکس» که دسترسی به اینترنت در سراسر جهان را زیر نظر دارد، در تازه‌ترین گزارش خود تأیید کرده که ایران همچنان در سومین هفته متوالی قطعی اینترنت به سر می‌برد. این نهاد بین‌المللی اعلام کرده که تنها افزایش اندکی در اتصال کلی و تعداد کاربرانی که از طریق «تونل»‌های امن (VPN های خاص) به شبکه متصل می‌شوند، مشاهده شده است. نت‌بلاکس در بخش هشدارآمیز گزارش خود اشاره کرده که نشانه‌هایی از تلاش برای «ایجاد ترافیک کاذب» و «جعل روایت‌هایی از ترمیم گسترده‌تر دسترسی» در جریان است.

بر اساس این گزارش، برخی پروکسی‌های اختصاصی برای پیام‌رسان تلگرام بر روی خطوط تلفن همراه توانسته‌اند اتصال محدودی برقرار کنند، اما در کل، تغییر محسوسی در برقراری دسترسی به اینترنت بین‌الملل رخ نداده است. داده‌های همزمان شرکت «کلادفلر» نیز حاکی از کاهش شدید پهنای باند اینترنت در ایران است که مؤید گزارش قطعی گسترده است. این وضعیت که زندگی روزمره، کسب‌وکارها، آموزش و ارتباطات میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار داده، چه پیامدهایی دارد و آیا نشانه‌ای از بهبود در آن دیده می‌شود؟ تحلیل این گزارش در ادامه آمده است.

ابعاد فنی قطعی و مفهوم «ترافیک کاذب»

گزارش نت‌بلاکس به دو نکته فنی مهم اشاره دارد:

1. نخست، «کاهش شدید پهنای باند» که به معنای محدود کردن عمدی حجم داده‌ای است که می‌تواند از دروازه‌های بین‌المللی اینترنت کشور عبور کند. این کار با فیلترینگ عمیق بسته‌های داده یا کاهش سرعت ارتباط با سرورهای خارجی انجام می‌شود.
2. دوم، اشاره به «نشانه‌هایی از ایجاد ترافیک کاذب». این احتمال وجود دارد که برای ایجاد تصویر بهبود وضعیت در گزارش‌های رصد خارجی، ترافیک مصنوعی و کنترل‌شده‌ای از داخل شبکه ملی به سمت برخی سرورهای خارجی هدایت شود. این ترافیک که منشأ واقعی کاربری ندارد، می‌کند تا در نمودارهای رصد جهانی، حجمی از اتصال نمایش داده شود، در حالی که کاربران عادی همچنان با اختلال دست و پنجه نرم می‌کنند. این یک روش فنی برای تغییر روایت از تداوم قطعی به سمت ترمیم تدریجی است.

وضعیت دسترسی از طریق تونل‌ها و پروکسی‌های خاص

گزارش تأکید می‌کند که تنها تعداد معدودی از کاربران با استفاده از «تونل‌های امن» خاص توانسته‌اند به اینترنت بین‌الملل متصل شوند. این تونل‌ها احتمالاً از روش‌های پیشرفته رمزنگاری و پروتکل‌هایی استفاده می‌کنند که هنوز توسط سیستم‌های فیلترینگ شناسایی و مسدود نشده‌اند. همچنین، فعال بودن برخی پروکسی‌های خاص برای پیام‌رسان تلگرام روی خطوط موبایل، نشان می‌دهد ممکن است مسیرهای محدودی برای خدمات خاصی باز نگه داشته شده باشد. این امر می‌تواند دلایل امنیتی یا ارتباطی داشته باشد. با این حال، این دسترسی‌ها کلیت جمعیت کاربران را پوشش نمی‌دهد و عمدتاً در اختیار کاربران خاص یا کسانی است که از فناوری‌های پیشرفته دور زدن فیلتر آگاهی دارند. برای اکثریت مردم، دسترسی به اینترنت جهانی عملاً قطع است.

پیامدهای اقتصادی و اجتماعی قطعی طولانی‌مدت

قطع ۱۶ روزه اینترنت بین‌الملل، پیامدهای ویرانگری بر اقتصاد دیجیتال و زندگی اجتماعی داشته است. کسب‌وکارهای آنلاین، فروشگاه‌های اینترنتی، استارتاپ‌ها و فعالان حوزه فناوری اطلاعات عملاً فلج شده‌اند. صادرات خدمات دیجیتال متوقف شده و ارتباط با مشتریان خارجی قطع شده است. از سوی دیگر، دسترسی به اطلاعات، آموزش از راه دور، خدمات بانکی بین‌المللی و حتی ارتباط خانواده‌هایی که عضوی در خارج از کشور دارند، با مشکل مواجه شده است. این وضعیت علاوه بر خسارات مالی مستقیم، به اعتماد بنگاه‌های اقتصادی به ثبات فضای دیجیتال کشور آسیب زده و ممکن است باعث خروج سرمایه‌های انسانی و مالی از این حوزه شود. انزوای اطلاعاتی نیز می‌تواند تبعات اجتماعی خاص خود را داشته باشد.

چشم‌انداز فنی و امکان تداوم یا تشدید اختلال

از منظر فنی، تداوم چنین اختلال گسترده‌ای نشان می‌دهد که زیرساخت‌های فیلترینگ و کنترل ترافیک در ایران به سطحی از پیچیدگی رسیده که می‌تواند برای دوره‌های طولانی دسترسی را به شکل انتخابی مدیریت کند. امکان تشدید بیشتر اختلال نیز وجود دارد؛ از جمله مسدودسازی کامل پورت‌های ارتباطی خاص یا عمیق‌تر کردن فیلترینگ بسته‌های داده. از طرف دیگر، ممکن است با استفاده از فناوری‌های جدید دور زدن فیلتر (مانند پروتکل‌های سایه‌ای یا ارتباطات ماهواره‌ای) برخی کاربران بتوانند اتصال خود را بازیابند، اما این راه‌حل‌ها برای عموم مردم در دسترس و آسان نیست. چشم‌انداز کوتاه‌مدت، ادامه وضعیت موجود با نوسانات محدود است، مگر آنکه تصمیم سیاسی برای بازگشایی کامل گرفته شود.

واکنش جامعه بین‌الملل و آینده حکمرانی فضای مجازی

گزارش مستمر نهادهایی مانند نت‌بلاکس و کلادفلر، قطعی اینترنت ایران را به یک موضوع شناخته شده در گزارش‌های جهانی حقوق دیجیتال و آزادی دسترسی به اطلاعات تبدیل کرده است. این امر می‌تواند منجر به افزایش فشارهای بین‌المللی، صدور قطعنامه‌ها یا اعمال محدودیت‌های بیشتر بر فناوری‌های مرتبط با کنترل اینترنت شود. در داخل کشور نیز، این تجربه طولانی، بحث درباره «حکمرانی فضای مجازی»، «حق دسترسی به اینترنت» و «تناسب اقدامات امنیتی با هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی» را بیش از پیش داغ خواهد کرد. ممکن است این پرسش مطرح شود که آیا روش‌های جایگزینی برای تأمین امنیت بدون قطع کامل دسترسی وجود دارد یا خیر. آینده نشان خواهد داد که این تجربه، آیا منجر به بازنگری در سیاست‌های کلان ارتباطی خواهد شد یا تنها به عنوان یک رویداد استثنایی ثبت می‌گردد.