آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
پس از ۴۵ روز خاموشی و قطعی گسترده اینترنت بینالملل، سرانجام از ظهر روز پنجشنبه ۲۷ فروردین ۱۴۰۵، روند کاهش محدودیتهای فنی بهصورت پلکانی آغاز شده است. این خبر که برای میلیونها کاربر ایرانی حکم نفسگیری تازه را دارد، ابتدا در استانهای اصفهان و فارس عملیاتی شده و بهتدریج در تمامی استانها اجرایی خواهد شد. صفحه اصلی گوگل و چتبات چینی دیپسیک از جمله خدماتی هستند که برای برخی کاربران قابل دسترسی شدهاند. بر اساس دادههای رادار ابرآروان که وضعیت ارتباطات اینترنت ایران و جهان را در لحظه رصد میکند، برخی از دیتاسنترهای خارجی پس از ۴۵ روز خاموشی از ساعاتی پیش شروع به فعالیت کردهاند. این موضوع نشاندهنده آغاز گشایشها در دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت بینالمللی است. همچنین از هفته گذشته محدودیتهای اعمالشده بر پلتفرمهای داخلی بهطور کامل برداشته شده است.
نت بلاکس، نهاد ناظر بر وضعیت اینترنت در جهان، سطح دسترسی ایرانیان به اینترنت بینالملل را نسبت به آخرین گزارش خود یک درصد بالا برده و اعلام کرده که اکنون این سطح به ۲ درصد رسیده است. علاوه بر صفحه اصلی گوگل و دیپسیک، امکان تماس تلفنی خارج به داخل نیز مجدداً برقرار شده است. البته وبسایت هوش مصنوعی دیپ سیک، برای همه ی آی پی ها باز نشده و همان جستجوی گوگل هم، د نهایت وبسایت های معدودی که ایندس شده اند را با سرعتی پایین نمایش می دهد. پس اصل مشکل هنوز پا برجاست.
طبق تجربه قطعی اینترنت در دیماه ۱۴۰۴، فرآیند بازگشت باید سه مرحله را طی کند: مرحله زیرساختی (اتصال دیتاسنترها و سرورهای مرجع که اکنون در حال رخ دادن است)، مرحله دسترسی محدود (باز شدن موتورهای جستجو و سرویسهای پایه مثل گوگل)، و مرحله عمومی (رفع محدودیت از اپراتورهای موبایل و خانگی). اگر الگوی دیماه تکرار شود، طی روزهای آتی شاهد بازگشت مرحلهبندی شده اینترنت بینالملل خواهیم بود.
اما این روزهای تاریک اینترنت، برای قشر خاصی از کاربران معنای عمیقتری داشت؛ تریدرهای ایرانی. طبق برآوردها، بیش از پنج میلیون ایرانی در بازار ارزهای دیجیتال فعال هستند و حدود ۳۰۰ هزار تریدر به صورت روزانه در بازار فارکس فعالیت میکنند. میانگین حجم معاملات روزانه ارز دیجیتال توسط ایرانیان هزاران میلیارد تومان برآورد میشود. قطعی اینترنت، این جامعه بزرگ را با چالشهای مضاعفی مواجه کرد. یکی از این تریدرها در روایتی تلخ از وضعیت خود میگوید: «من تریدر هستم روی حسابهای پراپ کار میکردم. بعد از ۲ سال کار مستمر تونسته بودم به درآمد برسم. از دیماه کلاً درآمدم قطع شده، حتی به ولتم دسترسی ندارم ازش پول بردارم. قوانین حساب پراپ اینه که اگر ۳۰ روز تقویمی ترید نکنی حساب از بین میره. هر دو حسابی که داشتم از بین رفتن. انگار تریدر بودن در ایران یک شوخی زشت است.»
افشین کلاهی، رئیس کمیسیون دانشبنیان اتاق ایران، برای توضیح ابعاد خسارت قطع اینترنت، دست به مقایسهای تکاندهنده زد. هزینه ساخت پل تخریبشده B1 حدود ۲۰ میلیون دلار است. خسارت مستقیم قطع اینترنت روزانه ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار و خسارات غیرمستقیم آن تا ۸۰ میلیون دلار در روز برآورد میشود. در ۴۸ روز گذشته، اقتصاد ایران متحمل رقمی میان ۱.۴۴ تا ۱.۹۲ میلیارد دلار خسارت مستقیم شده است. کلاهی با این مقایسه تلاش کرده تصویری ملموس از فاجعه اقتصادی قطع اینترنت ارائه دهد: «اقتصاد دیجیتال هر روز زیر بار خاموشی اینترنت، در حال از دست دادن زیرساختهایی است که اگر مثل یک پل عینی و فیزیکی بودند، شاید حساسیتها در برابر این خسارتها هزار برابر بیشتر از امروز میبود.» اکنون با آغاز رفع محدودیتها، امید به بازگشت تدریجی به شرایط عادی در دل کاربران و فعالان اقتصادی زنده شده است.
فرآیند پلکانی رفع محدودیتها و مراحل بازگشت اینترنت
بر اساس دادههای رادار ابرآروان، فرآیند رفع محدودیتهای اینترنت بینالملل از مرحله زیرساختی آغاز شده است. برخی از دیتاسنترهای خارجی که در طول ۴۵ روز گذشته خاموش بودند، از ساعاتی پیش شروع به فعالیت کردهاند. این نخستین گام در فرآیند بازگشت اینترنت است و نشان میدهد که اتصال فیزیکی به شبکه جهانی در حال برقراری مجدد است. طبق تجربه قطعی اینترنت در دیماه ۱۴۰۴، فرآیند بازگشت باید سه مرحله مشخص را طی کند.
- مرحله اول، زیرساختی است که شامل اتصال دیتاسنترها و سرورهای مرجع میشود.
- مرحله دوم، دسترسی محدود به موتورهای جستجو و سرویسهای پایه مثل گوگل است که هماکنون در حال رخ دادن است.
- مرحله سوم، رفع محدودیت از اپراتورهای موبایل و خانگی خواهد بود که در صورت پایداری شرایط، طی روزهای آتی اجرایی میشود.
نکته قابل توجه، شروع این فرآیند از استانهای اصفهان و فارس است. این انتخاب نشان میدهد که زیرساختهای فنی در این استانها احتمالاً آمادهتر بوده یا به عنوان پایلوت آزمایشی انتخاب شدهاند. پس از موفقیت این مرحله، روند بهتدریج در سایر استانها نیز اجرایی خواهد شد. محدودیت پلتفرمهایی که پیش از این نیز فیلتر بودهاند، همچنان پابرجا خواهد ماند.
خسارت میلیارد دلاری قطع اینترنت
افشین کلاهی، رئیس کمیسیون دانشبنیان اتاق ایران، با ارائه آمارهای تکاندهنده، ابعاد فاجعه اقتصادی قطع اینترنت را روشن کرده است. بر اساس برآوردهای او، خسارت مستقیم قطع اینترنت روزانه ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار و خسارات غیرمستقیم آن تا ۸۰ میلیون دلار در روز است. در ۴۸ روز گذشته، اقتصاد ایران متحمل رقمی میان ۱.۴۴ تا ۱.۹۲ میلیارد دلار خسارت مستقیم شده است. برای درک بهتر این اعداد، کلاهی از یک قیاس هوشمندانه استفاده کرده است. هزینه ساخت پل تخریبشده B1 حدود ۲۰ میلیون دلار است. خسارت مستقیم قطع اینترنت در ۴۸ روز معادل تخریب ۷۲ تا ۹۶ پل B1 است. اگر خسارات مستقیم و غیرمستقیم را با هم در نظر بگیریم، برآوردی میان ۵.۲۸ تا ۵.۷۶ میلیارد دلار به دست میآید؛ رقمی که معادل نابودی بیش از ۲۵۰ پل B1 است. نکته مهم این است که اقتصاد دیجیتال، برخلاف پلها و ساختمانهای فیزیکی، زیرساختی نامرئی دارد. همین نامرئی بودن باعث میشده حساسیت نسبت به خسارتهای وارده به آن کمتر باشد. کلاهی با این مقایسه تلاش کرده تصویری ملموس از فاجعه اقتصادی ارائه دهد و نشان دهد که قطع اینترنت چه تلفات جبرانناپذیری به اقتصاد کشور وارد کرده است.
روایت تلخ یک تریدر و چالشهای جامعه ارز دیجیتال
بیش از پنج میلیون ایرانی در بازار ارزهای دیجیتال فعال هستند و حدود ۳۰۰ هزار تریدر به صورت روزانه در بازار فارکس فعالیت میکنند. میانگین حجم معاملات روزانه ارز دیجیتال توسط ایرانیان هزاران میلیارد تومان برآورد میشود. قطعی ۴۵ روزه اینترنت برای این جامعه بزرگ، یک فاجعه تمامعیار بود. روایت یکی از تریدرها که در گزارش آمده، تصویری واقعی از عمق این فاجعه ارائه میدهد: «بعد از ۲ سال کار مستمر تونسته بودم به درآمد برسم. از دیماه کلاً درآمدم قطع شده، حتی به ولتم دسترسی ندارم ازش پول بردارم. قوانین حساب پراپ اینه که اگر ۳۰ روز تقویمی ترید نکنی حساب از بین میره. هر دو حسابی که داشتم از بین رفتن.» این روایت نشان میدهد که قطع اینترنت فقط یک اختلال موقت نبود، بلکه برای بسیاری از فعالان این حوزه به معنای نابودی سرمایه عمر و سالها تلاش بود. تریدرهای ایرانی علاوه بر قطعی اینترنت، با چالشهای متعددی روبرو هستند: بسیاری از صرافیهای معتبر جهانی مانند بایننس برای کاربران ایرانی محدودیت اعمال کردهاند، استفاده از VPN با سرعت پایین تأخیر در معاملات ایجاد میکند، و ارزهای دیجیتال برای تأیید تراکنشها به اتصال مستقیم به شبکه نیاز دارند. اکنون با آغاز رفع محدودیتها، امید به بازگشت به شرایط عادی در دل این جامعه زنده شده است.
۴۵ روز خاموشی و هزینههای پنهان
قطع ۴۵ روزه اینترنت بینالملل پس از حملات نظامی ۹ اسفند، یک تصمیم امنیتی بود که ابعاد سیاسی و نظامی داشت. هدف از این اقدام، محدود کردن ارتباطات خارجی و جلوگیری از نفوذ اطلاعاتی در شرایط جنگی بود. با این حال، هزینههای اقتصادی و اجتماعی این تصمیم، بسیار فراتر از برآوردهای اولیه بوده است. از هفته گذشته محدودیتهای اعمالشده بر پلتفرمهای داخلی بهطور کامل برداشته شده است. این نشان میدهد که ارزیابیهای امنیتی جدیدی انجام شده و شرایط برای بازگشت تدریجی به حالت عادی فراهم است. همچنین دسترسی به گوگل و دیپسیک برای برخی کاربران فراهم شده که گامی دیگر در این مسیر است. نکته قابل توجه، رفع محدودیت تماسهای تلفنی خارج به داخل است. این اقدام که از اهمیت بالایی برای ارتباطات خانوادگی و تجاری برخوردار است، نشان میدهد که گشایشها فراتر از اینترنت و در حوزه ارتباطات تلفنی نیز جریان دارد. با تداوم این روند، انتظار میرود طی روزهای آینده شاهد بازگشت کامل اینترنت بینالملل باشیم.
سناریوهای پیش روی بازگشت اینترنت
با توجه به الگوی دیماه ۱۴۰۴ و تجربه بازگشت تدریجی اینترنت در آن مقطع، چند سناریو برای روزهای آینده قابل تصور است.
-
سناریوی نخست (خوشبینانه)
در صورت پایداری شرایط امنیتی و فنی، طی ۷ تا ۱۰ روز آینده شاهد بازگشت کامل اینترنت بینالملل در سطح عمومی خواهیم بود. در این سناریو، ابتدا موتورهای جستجو و سرویسهای پایه باز میشوند و سپس محدودیت از اپراتورهای موبایل و خانگی برداشته میشود.
-
سناریوی دوم (واقعبینانه)
فرآیند بازگشت ممکن است ۲ تا ۳ هفته طول بکشد و در این مدت، دسترسی به اینترنت در برخی مناطق و برای برخی اپراتورها محدود باقی بماند. در این سناریو، گشایشها به صورت پلکانی و با احتیاط بیشتر انجام خواهد شد. استانهای اصفهان و فارس به عنوان پایلوت، اولین گامها را برداشتهاند و سایر استانها به تدریج به این جمع میپیوندند.
-
سناریوی سوم (بدبینانه)
در صورت بروز مجدد تنشهای امنیتی، ممکن است روند بازگشت اینترنت متوقف شود یا حتی معکوس گردد. در این سناریو، محدودیتهای فعلی به عنوان یک وضعیت موقت باقی میماند و کاربران همچنان با دسترسی محدود به اینترنت بینالملل مواجه خواهند بود. با این حال، با توجه به خسارتهای سنگین اقتصادی و فشار افکار عمومی، احتمال تداوم این سناریو کمتر از دو سناریوی دیگر است.