​تکذیب افزایش مجدد قیمت روغن

آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:

روغن نباتی یکی از کالاهای اساسی است که این روزها نقل محافل اقتصادی شده است. طی روزهای اخیر، شایعاتی در فضای مجازی منتشر شد مبنی بر اینکه قرار است قیمت روغن برای چندمین بار طی سال جاری افزایش یابد. این شایعات آن‌قدر قوت گرفت که بسیاری از فروشگاه‌ها فروش خود را متوقف کردند و مردم سردرگم شدند. اما ساعاتی پس از انتشار این اخبار، «جمشید جدی»، دبیر انجمن روغن نباتی ایران، با انتشار یک بیانیه کوتاه، آب پاکی را روی دست شایعه‌پراکنان ریخت. جدی با صراحت اعلام کرد: «موارد مطرح شده توسط یکی از رسانه‌ها و در فضای مجازی درباره افزایش قیمت روغن نباتی کذب است و هیچ گونه افزایش قیمت جدیدی نداریم.» این مقام صنفی توضیح داد که آخرین باری که قیمت روغن افزایش یافته، به دی‌ماه ۱۴۰۴ بازمی‌گردد. آن هم نه به دلیل تصمیم خودسرانه صنف، بلکه به دلیل آزادسازی نرخ ارز که باعث شد قیمت مواد اولیه وارداتی افزایش یابد. از آن تاریخ تاکنون، هیچ مصوبه جدیدی برای گران شدن روغن صادر نشده است.

با این حال، ارقام جدیدی که دبیر انجمن اعلام کرده، نشان می‌دهد که قیمت فعلی روغن نیز برای بسیاری از خانواده‌ها بالا است. هر بطری روغن آفتابگردان معمولی ۲۸۲ هزار تومان و روغن مخصوص سرخ کردنی حدود ۳۰۰ هزار تومان است. برای یک خانواده ۴ نفره که ماهانه حداقل ۲ بطری روغن مصرف می‌کند، این یعنی چیزی حدود ۶۰۰ هزار تومان هزینه فقط برای روغن. در میانه این نوسانات روانی، یک خبر خوب از زاهدان به گوش رسید. فرمانده انتظامی سیستان و بلوچستان اعلام کرد که مأموران پلیس امنیت اقتصادی موفق به کشف یک انبار بزرگ روغن احتکارشده شده‌اند. مقدار آن ۹۲ هزار و ۵۸۵ کیلوگرم بود. اگر این میزان روغن به بازار تزریق شود، می‌تواند بخشی از کمبود عرضه را جبران کند و قیمت‌ها را متعادل سازد. احتکار روغن در حالی رخ می‌دهد که مردم با مشکلات معیشتی دست و پنجه نرم می‌کنند. سودجویان با این کار، نه تنها به اقتصاد کلان ضربه می‌زنند، بلکه سفره مردم را نیز کوچک‌تر می‌کنند. اما سوال اینجاست: چرا با وجود مجازات‌های سنگین، همچنان شاهد احتکار کالاهای اساسی هستیم؟ پاسخ را باید در سود سرشار و ضعف نظارت جستجو کرد. دبیر انجمن روغن نباتی در پایان صحبت‌های خود از مردم خواست که اخبار را فقط از رسانه‌های معتبر و کانال‌های رسمی انجمن پیگیری کنند. وی همچنین تأکید کرد که نظارت بر بازار تشدید خواهد شد و با متخلفان برخورد قاطع می‌شود. امید می‌رود با این اقدامات، آرامش نسبی به بازار بازگردد. در نهایت، باید گفت که شایعه‌پراکنی در بازار کالاهای اساسی، تنها به سود دلالان و احتکارکنندگان است. مردم عادی باید هوشیار باشند و هر خبری را باور نکنند. اگر اخبار رسمی مبنی بر افزایش قیمتی وجود داشته باشد، حتماً از طریق رسانه‌های ملی و یا اتحادیه‌های صنفی اعلام خواهد شد.

آیا روغن واقعا گران شده است؟

بر اساس اعلام رسمی انجمن روغن نباتی، قیمت‌های فعلی در بازار نسبت به دی‌ماه ۱۴۰۴ افزایشی نداشته است. اما مقایسه قیمت‌های فعلی با یک سال قبل نشان می‌دهد که رشد قیمت روغن بیشتر از نرخ تورم عمومی بوده است. دلیل آن، وابستگی شدید صنعت روغن به مواد اولیه وارداتی (دانه‌های روغنی) است که قیمت آنها با نرخ ارز و قیمت‌های جهانی گره خورده است. نرخ ارز در دی‌ماه ۱۴۰۴ حدود ۳۰ درصد جهش کرد و این جهش مستقیماً روی قیمت روغن تأثیر گذاشت. اما از آن تاریخ تاکنون، نرخ ارز نه تنها کاهش نیافته، بلکه افزایش نیز یافته است. با این حال، انجمن اعلام کرده که دیگر افزایش قیمتی نخواهد داشت. این یعنی صنعت روغن یا حاشیه سود خود را کاهش داده یا از ذخایر استراتژیک برای جبران زیان استفاده می‌کند. نکته جالب، کشف محموله ۹۲ تنی روغن احتکارشده است. اگر این مقدار به بازار عرضه شود، می‌تواند فشار قیمت را اندکی کاهش دهد. اما این مقدار در مقایسه با مصرف سالانه کشور (حدود ۱.۵ میلیون تن) ناچیز است و تأثیر آن بیشتر روانی خواهد بود تا فیزیکی.

شایعه گرانی، چگونه مردم را به اشتباه می‌اندازد؟

داستان شایعه افزایش قیمت روغن، یک نمونه کلاسیک از «بازاریابی ترس» است. با شروع یک شایعه، مردم به سمت خرید بی‌رویه (احتیاطی) می‌روند و همین موضوع خود باعث افزایش موقت قیمت می‌شود. فروشندگان نیز از این فرصت برای افزایش سود خود استفاده می‌کنند. این چرخه معیوب، به نفع دلالان و احتکارکنندگان است. در این مورد خاص، فضای مجازی نقش تشدیدکننده داشت. یک خبر نادرست در یک کانال تلگرامی، ظرف چند ساعت در کل اینترنت پخش شد. حتی برخی فروشگاه‌های زنجیره‌ای نیز فروش را متوقف کردند تا تکلیف خود را بدانند. این نشان می‌دهد که زیرساخت اطلاع‌رسانی رسمی هنوز ضعیف است. واکنش سریع انجمن روغن نباتی در تکذیب خبر، یک اقدام مثبت بود. اما این تکذیب می‌توانست سریع‌تر انجام شود. فاصله بین شروع شایعه تا تکذیب رسمی حدود ۴ ساعت بود؛ همان ۴ ساعتی که دلالان توانستند سود خوبی ببرند.

نقش دولت در کنترل بازار کالاهای اساسی

دولت در ماه‌های اخیر سه اقدام مهم برای کنترل بازار روغن انجام داده است: تخصیص ارز ترجیحی، تعیین نرخ مصوب و تشدید نظارت بر احتکار. اما هر سه اقدام با چالش مواجه بوده است. ارز ترجیحی به دلیل کمبود منابع به طور کامل پرداخت نشده، نرخ مصوب توسط برخی فروشندگان رعایت نمی‌شود و نظارت بر احتکار نیز به دلیل نداشتن نیروی انسانی کافی، با خلأ مواجه است. موفقیت در کشف انبار احتکار زاهدان نشان می‌دهد که پلیس امنیت اقتصادی می‌تواند نقش مؤثری ایفا کند. اما برای جلوگیری از وقوع مجدد چنین مواردی، نیاز به «نظارت هوشمند» (رصد زنجیره تامین از واردات تا مصرف) است نه بازرسی فیزیکی و محدود. پیشنهاد کارشناسان این است که دولت باید به جای کنترل قیمت، کنترل بازار را از طریق افزایش رقابت انجام دهد. واردات روغن توسط بخش خصوصی بدون محدودیت و حذف انحصار می‌تواند قیمت‌ها را واقعی کند و جلوی احتکار را بگیرد.

مجازات احتکارکنندگان و بازدارندگی قانون

طبق قانون مجازات اخلالگران در نظام اقتصادی، احتکار کالاهای اساسی (از جمله روغن) جرم محسوب می‌شود و مجازات آن جزای نقدی معادل دو برابر ارزش کالا و حبس از ۶ ماه تا ۳ سال است. با این حال، به نظر می‌رسد که این مجازات‌ها بازدارنده نیستند. چرا که با این احکام سنگین، باز هم شاهد احتکار هستیم. دلیل این امر، «تفاوت فاحش قیمت بازار و قیمت مصوب» است. یک احتکارکننده می‌تواند با یک شب انبارداری، سودی برابر با چندین سال حبس خود به دست آورد. در این شرایط، او ریسک را می‌پذیرد. بنابراین، تنها راه حل، کاهش فاصله قیمت مصوب و قیمت بازار است. در پرونده زاهدان، هنوز مشخص نیست که چه مجازاتی برای متهمان درخواست شده است. اما انتظار می‌رود دستگاه قضا یک حکم بازدارنده صادر کند تا درس عبرتی برای سایر سودجویان باشد. همچنین، هویت صاحب این انبار نیز هنوز اعلام نشده است.

سناریوهای پیش روی بازار روغن در سال ۱۴۰۵

1. سناریوی نخست (خوش‌بینانه)

   با تداوم نظارت‌های سختگیرانه و تزریق روغن‌های احتکارشده به بازار، قیمت‌ها در محدوده فعلی تثبیت می‌شود و حتی اندکی کاهش می‌یابد. دولت موفق می‌شود برای نیمه دوم سال نیز ارز ترجیحی تأمین کند و نگرانی از گرانی برطرف می‌شود.

2. سناریوی دوم (واقع‌بینانه)

   قیمت روغن در تابستان به دلیل کاهش واردات و افزایش مصرف (فصل سرخ کردنی‌ها) با فشار افزایشی مواجه می‌شود. اما افزایش شدید نخواهد بود. انجمن مجبور می‌شود اجازه افزایش قیمت حداکثر ۱۰ درصدی را صادر کند.

3. سناریوی سوم (بدبینانه)

   با از سرگیری جنگ یا تشدید تحریم‌ها، ارز ترجیحی حذف می‌شود. در آن صورت، قیمت روغن تا ۱۰۰ درصد افزایش می‌یابد و احتکار به اوج خود می‌رسد. در این سناریو، روغن به یک کالای لوکس تبدیل می‌شود و بسیاری از خانواده‌های کم‌درآمد مصرف آن را کاهش می‌دهند.