آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
بازار روغن نباتی ایران در آستانه یک تحول قیمتی شوکآور قرار گرفته است. موج جدید افزایش قیمتها، سبد خرید میلیونها خانوار ایرانی را تحت تاثیر مستقیم خود قرار خواهد داد. دولت با حذف ارز ترجیحی برای واردات مواد اولیه، عملاً قیمت تمامشده این کالای اساسی را دچار دگرگونی اساسی کرده است. این تصمیم، تبعات گستردهای در زنجیره تامین تا توزیع داشته است. در میان این بلاتکلیفی قیمتی، تولیدکنندگان بخشی از محصولات خود را در انبارها نگه داشتهاند. این اقدام به کاهش عرضه و ایجاد اضطراب در بازار دامن زده است. اما مشکل تنها به تولید محدود نمیشود. بخش توزیع نیز با چالشهای بیسابقهای مواجه شده است. سخنگوی اتحادیه بنکداران از یک رویه معیوب خبر میدهد.
برخی کارخانهها برای فروش روغن به بنکداران، کالاهای دیگری مانند تن ماهی یا کیک را به آنان تحمیل میکنند. این «فروش مشروط» بر دشواریهای بازار افزوده است. حاشیه سود ناچیز بنکداران از فروش روغن، آنان را مجبور به جبران زیان از طریق افزایش قیمت میکند. در نهایت، این مصرفکننده نهایی است که بار اصلی را بر دوش میکشد. پیشبینی کارشناسان صنعت، حکایت از جهشی بیسابقه دارد. رقم هر کیلوگرم روغن خانوار ممکن است از مرز ۲۸۰ هزار تومان نیز عبور کند. این افزایش سرسامآور، پرسشهای جدی درباره مدیریت بازار و کنترل تورم در سبد معیشت مردم ایجاد میکند. آیا راهکاری برای مهار این طوفان قیمتی وجود دارد؟
شوک ارزی و فروپاشی مدل قیمتگذاری قدیم
حذف ارز ترجیحی برای واردات مواد اولیه روغن، عملاً زیربنای اقتصادی قبلی این صنعت را متلاشی کرد. این تصمیم، هزینه تمامشده تولید را یکباره به نرخ ارز آزاد پیوند زد. در چنین شرایطی، قیمتهای مصوب قبلی دیگر پایه اقتصادی ندارند و بلاتکلیفی گستردهای ایجاد شده است. تولیدکننده نمیداند با چه قیمتی محصول را عرضه کند، چرا که ممکن است ضرر هنگفتی را متحمل شود.
بحران در زنجیره توزیع و پدیده «فروش مشروط»
وقتی تولیدکننده با عدم اطمینان به تثبیت قیمت مواجه است، به رفتارهایی مانند نگهداری کالا در انبار یا تحمیل شرایط ویژه فروش روی میآورد. پدیده «فروش مشروط» یا «فروش اجباری» نشانه شکست مکانیسمهای سالم توزیع است. این اقدام، فشار مضاعفی بر خردهفروشان (بنکداران) وارد میآورد و آنان را به حلقه انتقال تورم تبدیل میکند.
ریزش بازار صنعت به سمت مصرف خانگی
کمبود یا افزایش شدید قیمت روغنهای صنعتی و حلبی، باعث شده بخشی از مصرفکنندگان صنعتی و صنفی به ناچار به سراغ روغنهای بستهبندی خانوار بروند. این سرریز تقاضا، فشار روی بازار اصلی مصرف خانوار را چند برابر میکند. این موضوع نشان میدهد بحران، کل زنجیره عرضه را درنوردیده و تنها محدود به مصرف مستقیم خانوارها نیست.
محاسبات شوک قیمتی و اثرات تورمی زنجیرهای
پیشبینی افزایش قیمت از ۹۲ هزار به ۲۸۰ هزار تومان، حکایت از افزایشی بیش از ۲۰۰ درصدی دارد. چنین افزایشی در یک کالای اساسی و پرکاربرد، اثرات تورمی گستردهای بر کل اقتصاد خانوار دارد. قیمت انواع غذاهای آماده، رستورانها، صنایع تبدیلی و هر محصولی که در آن روغن نقش دارد، تحت تاثیر این افزایش قرار خواهد گرفت و تورم را به شکل تصاعدی در سایر بخشها دامن خواهد زد.
راهکارهای ممکن و چالش جبران خسارت
پیشنهاد جبران مابهالتفاوت از محل یارانه مستقیم، اگرچه ممکن است بخشی از فشار را کاهش دهد، اما خود دارای چالشهای اجرایی و تامین منابع است. سوال اصلی این است که آیا این روش میتواند به سرعت و برای همه اقجام جامعه اجرا شود؟ از سوی دیگر، مدیریت بازار نیازمند یک راهبرد شفاف و پایدار برای تعیین قیمت و تضمین عرضه است تا از بروز چنین شوکهای مکرری جلوگیری کند.