آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
جنگ علاوه بر ویرانیهای مادی، نظام آموزشی کشور را نیز تحت تأثیر قرار داده است. آزمون جامع دکتری که یکی از مهمترین مراحل تحصیلی دانشجویان محسوب میشود، با تغییرات اساسی روبهرو شده است. رئیس کمیته اجرایی آموزش و تحصیلات تکمیلی با اعلام این خبر، به نگرانیهای هزاران دانشجوی دکتری پاسخ داد. سودابه سلیمانی گفت: «با توجه به جنگ آمریکا و اسرائیل در کشور و به منظور مساعدت با دانشجویان برای دستیابی به فرصت بهتر، افزایش آمادگی علمی و فراهم شدن امکان مطالعه بیشتر، زمان برگزاری آزمون جامع دوره دکتری تخصصی به بازه زمانی ۲۳ خرداد تا ۲ تیر ماه موکول شده است.» این یعنی دانشجویان تقریباً یک ماه فرصت بیشتری نسبت به برنامه قبلی دارند. نکته مهم دیگر، برگزاری غیرحضوری (مجازی) این آزمون است. با توجه به قطعی مکرر اینترنت و اختلال در شبکههای ارتباطی، این تصمیم میتواند هم فرصت باشد و هم تهدید. فرصت از این جهت که دانشجویان نیازی به سفر و حضور فیزیکی ندارند و تهدید از جهت این که ممکن است زیرساختهای فنی برای برگزاری یک آزمون مجازی با حجم بالا آماده نباشد.
اما آنچه بیش از همه دانشجویان را خوشحال کرد، خبر برگزاری یک دوره دیگر آزمون EPT بود. آزمون EPT (English Proficiency Test) یکی از پیشنیازهای اصلی شرکت در آزمون جامع دکتری است. بسیاری از دانشجویان به دلیل قطعی اینترنت یا مشکلات ناشی از جنگ، نتوانستند در موعد مقرر در این آزمون شرکت کنند یا نمره قبولی کسب کنند. سلیمانی اعلام کرد که یک دوره آزمون EPT در هفته اول خرداد ماه برگزار خواهد شد. این آزمون قبل از موعد آزمون جامع (۲۳ خرداد) برنامهریزی شده تا دانشجویان فرصت داشته باشند در صورت کسب نمره قبولی، در جامع شرکت کنند. تاریخ دقیق ثبت نام و نحوه برگزاری آن متعاقباً اعلام خواهد شد. واکنش دانشجویان به این خبر در شبکههای اجتماعی بسیار مثبت بود. بسیاری نوشتند: «حداقل یک تصمیم درست در این روزهای سخت گرفته شد» و «ای کاش سایر نهادهای آموزشی نیز چنین انعطافی نشان دهند.» با این حال، برخی از دانشجویان نیز نگران نحوه برگزاری آزمون مجازی هستند. آنها میگویند: «با این قطعیهای مکرر اینترنت، چطور میتوان در یک آزمون آنلاین ۳ ساعته شرکت کرد؟ بدون آنکه اینترنت قطع شود؟» امید میرود که دانشگاهها زیرساختهای لازم را برای این رویداد فراهم کنند. در مجموع، این تصمیم یک نفس راحت برای دانشجویان دکتری بود. حالا آنها به جای نگرانی از جنگ و تعطیلی دانشگاه، میتوانند تمرکز خود را روی مطالعه بگذارند. و مهمتر از همه، فرصت جبران عقبماندگیهای ناشی از جنگ را دارند.
چرا آزمون به تعویق افتاد؟
تعویق آزمون جامع دکتری یک تصمیم عاقلانه در شرایط اضطرار جنگی است. منطق پشت این تصمیم، «عدالت آموزشی» است. دانشجویانی که در مناطق جنگی زندگی میکنند (مانند اهواز، کرمانشاه، تبریز) ماهها فرصت مطالعه نداشتهاند. برگزاری آزمون در موعد مقرر قبلی (اواخر اردیبهشت) به ضرر آن ها بود. همچنین، تعویق آزمون به تیمهای فنی دانشگاه فرصت میدهد تا زیرساختهای مجازی را برای یک آزمون سراسری آماده کنند. برگزاری آزمون مجازی با حضور ۱۰۰ هزار دانشجو (تعداد تقریبی داوطلبان جامع) نیازمند پهنای باند بالا و سامانههای نظارت تصویری (پروکتورینگ) است که قبلاً در دانشگاهها آزمایش نشده بود.
اما نکته منفی: تعویق یک ماهه، سال تحصیلی را به هم میریزد. اگر دانشجویان در تیر ماه امتحان بدهند، نتیجه آن در مرداد اعلام میشود و عملاً ترم بعدی با تأخیر شروع خواهد شد. این تأخیر ممکن است تا ۲ ماه برنامههای پژوهشی دانشجویان را تحت تأثیر قرار دهد.
آزمون مجازی، کیفیت یا کمّی؟
آزمون مجازی مزایا و معایبی دارد. مزایا: عدم نیاز به حضور فیزیکی (کاهش خطر ابتلا به بیماری در شرایط جنگی)، صرفهجویی در هزینه ایاب و ذهاب و اسکان، و امکان شرکت دانشجویان از شهرهای دور. اما معایب آن بزرگتر است: احتمال تقلب بسیار بالا است. با وجود نرمافزارهای پروکتورینگ، هنوز راههای دور زدن (مانند استفاده از گوشی دوم) وجود دارد. آزمون جامع دکتری یک آزمون «صلاحیت علمی» است؛ یعنی تعیین میکند که آیا دانشجو توانایی تبدیل شدن به یک پژوهشگر مستقل را دارد یا خیر. اگر این آزمون با تقلب گسترده همراه شود، ارزش مدارک دکتری کاهش مییابد و اعتبار علمی دانشگاهها خدشهدار میشود. به نظر میرسد بهترین راهکار، برگزاری آزمون به صورت «ترکیبی» (حضوری برای دانشجویان شهرهای بزرگ و مجازی برای ساکنین مناطق جنگی) باشد. اما چنین رویکردی نیاز به هماهنگی میان دانشگاهها دارد که زمانبر است.
انجمنهای علمی چه نقشی داشتند؟
این تصمیم بدون شک با مشورت انجمنهای علمی دانشجویی (مانند انجمن اسلامی دانشجویان مستقل و انجمن صنفی دانشجویان دکتری) اتخاذ شده است. ماهها بود که این انجمنها در نامههای خود به وزارت علوم خواستار تعویق آزمونها به دلیل جنگ بودند. بنابراین، این تصمیم حاصل فشار صنفی و لابی گری مؤثر بوده است. نکته جالب: برگزاری یک دوره دیگر آزمون EPT نیز خواسته دیرینه دانشجویانی بود که در جنگ موفق به شرکت در آزمون نشدند. این یعنی نهادهای تصمیمگیر انعطاف نشان داده و به مطالبات صنفی پاسخ مثبت دادهاند. اما سوالی که باقی میماند این است: آیا این رویکرد در سایر آزمونهای ملی (مانند کنکور کارشناسی ارشد) نیز تکرار خواهد شد؟ هنوز پاسخ روشنی وجود ندارد، اما انتظار میرود که وزارت علوم با الگو گرفتن از این تصمیم، سایر آزمونها را نیز به تعویق بیندازد.
چالشهای برگزاری آزمون مجازی
برگزاری آزمون مجازی برای ۱۰۰ هزار دانشجو (پهنه کشوری) نیازمند سه چیز است:
-
پهنای باند پایدار
با توجه به قطعی مکرر اینترنت در ایران به دلیل حملات سایبری، تضمین پایداری اتصال برای ۳ ساعت متوالی تقریباً غیرممکن است.
-
سامانه نمرهدهی هوشمند
بسیاری از سوالات جامع دکتری تشریحی است. تصحیح هزاران برگه تشریحی به صورت دستی و از راه دور بسیار زمانبر و خطاپذیر است.
-
سختافزار مورد نیاز
همه دانشجویان به لپتاپ یا کامپیوتر شخصی با وبکم دسترسی ندارند. برخی مجبورند با گوشی موبایل در آزمون شرکت کنند که کیفیت تصویر پایینی دارد و تشخیص هویت را دشوار میکند.
اگر دانشگاهها نتوانند این سه چالش را حل کنند، آزمون مجازی با شکست مواجه خواهد شد و هزاران دانشجو به دلیل مشکلات فنی از آزمون حذف خواهند شد. پیشنهاد میشود که یک آزمون آزمایشی (mock exam) به صورت داوطلبانه در اوایل خرداد برای سنجش زیرساختها برگزار شود.
آیا این روش در پساجنگ هم ادامه خواهد یافت؟
سه سناریو قابل تصور است:
-
سناریوی نخست (خوشبینانه)
اگر این آزمون مجازی موفقیتآمیز باشد و تقلب گسترده گزارش نشود، وزارت علوم ممکن است برگزاری مجازی آزمون جامع را برای همیشه تصویب کند. این یک تحول بزرگ در نظام آموزش عالی ایران خواهد بود و هزینههای سفر و اسکان دانشجویان را حذف میکند.
-
سناریوی دوم (واقعبینانه)
آزمون مجازی با مشکلات فنی متوسطی مواجه میشود، اما باز هم برگزار میگردد. وزارت علوم پس از جنگ، باز هم روش حضوری را احیا میکند. اما «یک دوره» مجازی در تاریخ آموزش عالی ایران ثبت میشود.
-
سناریوی سوم (بدبینانه)
آزمون به دلیل قطعی مکرر اینترنت عملاً غیرممکن میشود و به ناچار دوباره به تعویق میافتد (مثلاً به مرداد ماه). در این صورت، اعتماد دانشگاهها به فناوری اطلاعات کاهش مییابد و شاید تا چند سال دیگر جرأت نکنند آزمون مجازی برگزار کنند.
به طور کلی، این تصمیم یک اقدام مثبت اما پرریسک است. سرنوشت آن به توانایی فنی دانشگاهها در مدیریت یک رویداد بیسابقه بستگی دارد.