انتقاد از اینترنت طبقاتی: اینترنت پرو تاثیری بر کسب‌وکارها ندارد

آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی: 

روزهای قطعی اینترنت، روزهای تاریکی برای اقتصاد دیجیتال است. در حالی که حدود دو ماه از قطعی اینترنت بین‌الملل می‌گذرد، هنوز خبری از بازگشایی کامل نیست. به جای آن، طرحی به نام «اینترنت پرو» ارائه شده است که فقط در اختیار کسب‌وکارهای دارای مجوز و با هزینه‌های میلیونی قرار می‌گیرد. رئیس کمیسیون فناوری اطلاعات و ارتباطات اتاق ایران، در گفت‌گویی انتقادی، به این وضعیت واکنش نشان داده است. او با اشاره به جلسات برگزار شده با وزارت ارتباطات، تأکید کرد که قرار اولیه بر بازگشایی تدریجی اینترنت برای همه مردم بود، نه طبقاتی شدن آن. نکتۀ مهم این است که اینترنت پرو، اساساً برای کسب‌وکارهای کوچک و خرد (که ستون فقرات اقتصاد دیجیتال هستند) قابل استفاده نیست. هزینه فعال‌سازی چند میلیون تومانی و قیمت بالای هر گیگابایت ترافیک (۴۰ هزار تومان برای سایت‌های فیلتر شده)، عملاً دسترسی را به انحصار شرکت‌های بزرگ و ثروتمند درآورده است.

منتقدان می‌گویند که اینترنت طبقاتی، نه تنها کمکی به رونق اقتصادی نمی‌کند، بلکه شکاف بین غنی و فقیر را افزایش می‌دهد. در حالی که یک فروشنده خرد اینستاگرامی نمی‌تواند هزینه‌های سرسام‌آور اینترنت پرو را بپردازد و مجبور به تعطیلی شده است، یک شرکت بزرگ با خیال راحت به کار خود ادامه می‌دهد. در میان این بحران، دانشگاه تهران اعلام کرده است که دانشجویان ساکن خارج از تهران، می‌توانند از امکانات اینترنتی مراکز دانشگاه پیام نور استفاده کنند. این یک اقدام مثبت اما ناکافی است. یک دانشجو برای تحقیق و مطالعه به بیش از چند ساعت اینترنت در روز نیاز دارد، در حالی که این مراکز ممکن است محدودیت‌های زمانی و مکانی داشته باشند. اتاق ایران به عنوان نماینده بخش خصوصی، بارها نسبت به عواقب قطعی اینترنت و طرح‌های جایگزین ناکارآمد هشدار داده است. رئیس کمیسیون فناوری اتاق ایران، اخیراً در نامه‌ای به وزارت ارتباطات، خواستار بازگشایی فوری و بدون قید و شرط اینترنت شده است. اما به نظر می‌رسد که این هشدارها تاکنون بی‌نتیجه مانده است. نه تنها اینترنت باز نشده، بلکه طرح اینترنت پرو نیز بدون هیچ گونه اطلاع‌رسانی شفاف، گسترش یافته است. در نهایت، آنچه مشخص است، عدم وجود اراده سیاسی برای حل مشکل است. صدای فعالان اقتصادی و نمایندگان بخش خصوصی به گوش مسئولان نمی‌رسد. روزهای تاریک اقتصاد دیجیتال ادامه دارد.

چرا وعده بازگشایی اینترنت محقق نشد؟

پس از برقراری آتش‌بس، وزارت ارتباطات اعلام کرده بود که اینترنت به صورت تدریجی و مرحله‌ای بازگشایی می‌شود. اما هفته‌ها گذشت و خبری از بازگشایی نیست. به نظر می‌رسد که دو عامل مانع اصلی هستند:

1. عامل اول

   نگرانی‌های امنیتی. برخی نهادهای نظامی و امنیتی با بازگشایی کامل اینترنت مخالفند. آنها معتقدند که شبکه‌های اجتماعی خارجی (به ویژه اینستاگرام و تلگرام) همچنان تهدیدی برای امنیت کشور هستند.

2. عامل دوم

   ضعف زیرساخت‌های داخلی. شبکه ملی اطلاعات که قرار بود جایگزین اینترنت جهانی شود، هنوز آماده ارائه خدمات در مقیاس وسیع نیست. سکوهای داخلی نیز از نظر کیفیت و تعداد کاربران، نتوانسته‌اند جای خالی اینستاگرام و تلگرام را پر کنند.

نتیجه: دولت در یک دوراهی گیر کرده است. از یک سو، فشار افکار عمومی و فعالان اقتصادی برای بازگشایی اینترنت. از سوی دیگر، فشار نهادهای امنیتی و نظامی برای حفظ وضع موجود.

چرا اینترنت پرو شکست خورده است؟

اینترنت پرو در تئوری، راه‌حلی برای کسب‌وکارهای بزرگ بود. اما در عمل، به دلایل زیر شکست خورده است:

1. هزینه بالا

   فعال‌سازی میلیونی و هزینه بالای ترافیک (۴۰ هزار تومان برای هر گیگابایت)، آن را برای کسب‌وکارهای کوچک غیرقابل دسترس کرده است.

2. عدم دسترسی مخاطب

   مشکل اصلی کسب‌وکارهای مجازی، «دسترسی فروشنده به اینترنت» نیست، بلکه «دسترسی مشتری» است. اگر مشتریان نتوانند از پلتفرم‌های خارجی استفاده کنند، فروشنده با اینترنت پرو هم نمی‌تواند کالای خود را بفروشد.

3. رانت و فساد

   توزیع اینترنت پرو به صورت شفاف نیست. مشخص نیست که چه کسی و بر چه اساسی مجوز دریافت می‌کند. این ابهام، زمینه را برای رانت و فساد فراهم کرده است.

به بیان دیگر، اینترنت پرو یک مسکن موقتی و ناکارآمد است که به جای حل مشکل ریشه‌ای (قطع اینترنت)، فقط به ثروتمندان خدمت می‌کند.

ابتکار دانشگاه تهران، راهکار یا سراب؟

اعلام دانشگاه تهران مبنی بر اینکه دانشجویان ساکن خارج از تهران می‌توانند از امکانات اینترنتی مراکز پیام نور استفاده کنند، یک اقدام مثبت اما نمادین است. مشکلات این طرح عبارتند از:

• محدودیت دسترسی

  مراکز پیام نور در همه شهرها و روستاها وجود ندارند. دانشجویانی که در مناطق محروم زندگی می‌کنند، همچنان بی‌نصیب می‌مانند.

• محدودیت زمانی

  این مراکز معمولاً در ساعات اداری باز هستند، در حالی که دانشجویان ممکن است نیاز به استفاده از اینترنت در ساعات غیراداری (مثلاً شب) داشته باشند.

• کمبود امکانات

  تعداد کامپیوترها و پهنای باند این مراکز محدود است و ممکن است پاسخگوی حجم بالای دانشجویان نباشد.

• عدم دسترسی به منابع خاص

  دانشجویان برای انجام فعالیت‌های پژوهشی خود، نیاز به دسترسی به پایگاه‌های داده علمی خارجی (مثل Scopus, IEEE, ScienceDirect) دارند. مشخص نیست که آیا این مراکز به چنین منابعی دسترسی دارند یا خیر.

بنابراین، این ابتکار هم به سختی می‌تواند جای خالی اینترنت خانگی را پر کند.

تعهدات دولت در قبال دسترسی به اطلاعات

ماده ۲۴ قانون اساسی ایران می‌گوید: «نشریات و مطبوعات در بیان مطالب آزادند، مگر آنکه مخل به مبانی اسلام یا حقوق عمومی باشد.» حقوقدانان این ماده را به حق دسترسی به اطلاعات نیز تعمیم می‌دهند. علاوه بر این، میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی که ایران آن را امضا کرده، بر حق آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات تأکید دارد. قطع کامل اینترنت، نقض آشکار این حقوق است. دولت موظف است دسترسی شهروندان به اطلاعات را فراهم کند، مگر در موارد استثنایی (مثل تهدید امنیت ملی). اما حتی در آن موارد نیز محدودیت باید «متناسب، موقتی و مبتنی بر قانون» باشد. واضح است که قطع دو ماهه اینترنت، با این شروط مطابقت ندارد. بنابراین، شهروندان و کسب‌وکارها حق دارند از دولت به دلیل این خسارت‌ها شکایت کنند.

سناریوهای بازگشایی اینترنت

1. سناریوی نخست (خوش‌بینانه)

   با فشار اتاق ایران و بخش خصوصی، دولت مجبور به بازگشایی کامل اینترنت تا پایان اردیبهشت می‌شود. شبکه ملی اطلاعات و سکوهای داخلی نیز به تدریج تقویت می‌شوند.

2. سناریوی دوم (واقع‌بینانه)

   بازگشایی تدریجی و محدود اینترنت ادامه می‌یابد. شاهد افزایش جزئی دسترسی به برخی سرویس‌ها (مثل گوگل، واتساپ، تلگرام) خواهیم بود، اما دسترسی به اینستاگرام و یوتیوب همچنان مسدود باقی می‌ماند.

3. سناریوی سوم (بدبینانه)

   وضعیت فعلی تا پایان سال ادامه می‌یابد. در این صورت، اقتصاد دیجیتال ایران به کلی از بین می‌رود و میلیون‌ها نفر به طور دائم بیکار می‌شوند. سرمایه‌گذاری خارجی در بخش فناوری اطلاعات به صفر می‌رسد.