آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
بازار خودروی ایران امروز سهشنبه، هشتم اردیبهشت ماه ۱۴۰۵، شاید تاریخیترین روز خود از نظر سرعت و شدت افزایش قیمت را تجربه کرد؛ روزی که فاصله خودروهای داخلی تا مرز سه میلیارد تومان به کمتر از دویست میلیون تومان رسید. دنا پلاس اتوماتیک که همین چند ماه پیش خودرویی میان رده محسوب میشد، امروز با ثبت افزایش یکصد و بیست میلیون تومانی دیگر، روی عدد دو میلیارد و هشتصد میلیون تومان ایستاد؛ فاصلهای نه چندان زیاد تا کانال سه میلیارد تومان. اما رکورددار این جهش تاریخی، پژو ۲۰۷ اتوماتیک است؛ خودرویی که در طول تنها یک شبانهروز، دویست و هشتاد میلیون تومان گران شد و به قیمت دو میلیارد و ششصد و پنجاه میلیون تومان رسید؛ رقمی که تا دیروز برای تصور هم غیرممکن بود. در سوی دیگر میز، تارا اتوماتیک وی چهار نیز دویست و بیست میلیون تومان جهش کرد و به همان عدد دو میلیارد و ششصد و پنجاه میلیون تومان رسید و عملاً در یک قدمی پژو ۲۰۷ قرار گرفت.
جدول منتشر شده از بازار آزاد نشان میدهد که محصولات سایپا نیز از این موج گرانی در امان نماندهاند؛ شاهین جیال با افزایش میلیارد و صد میلیون تومانی خود، رکورددار افزایش درصدی با بیش از سیزده و نیم درصد رشد بوده است. تحلیلگران بازار علت این جهش ناگهانی را نه در عوامل اقتصادی بنیادین، بلکه در یک پدیده کاملاً روانی و رسانهای جستجو میکنند؛ انتشار اخبار جعلی در فضای مجازی توسط سودجویانی که به دنبال خالی کردن جیب خریداران هیجانی هستند. در شرایطی که جنگ تحمیلی علیه ایران بازارها را به شدت آرام کرده بود و تقاضا در پایینترین سطح خود قرار داشت، ناگهان موجی از شایعات و اخبار کذب، ترمز عقلانیت را در بازار خودرو کشید. کارشناسان هشدار میدهند که بازار خودرو درون یک «حباب» خطرناک گرفتار شده است و هرگونه خرید در این شرایط، معادل هدر دادن سرمایه و ورود به یک سقوط قیمتی حتمی در روزهای آینده خواهد بود.
کالبدشکافی جهش قیمتها؛ کدام خودروها بیشترین رشد را ثبت کردند؟
بررسی جدول قیمتهای امروز نشان میدهد که جهش قیمت به هیچ عنوان محدود به یک برند یا یک رده خاص نبوده، بلکه تمام طیف خودروهای داخلی از اقتصادیترین تا لوکسترین را در برگرفته است. پژو ۲۰۷ اتوماتیک با افزایش دویست و هشتاد میلیون تومانی، رکورددار رشد ریالی است؛ رشدی نزدیک به دوازده درصد در یک روز. تارا اتوماتیک وی چهار نیز با دویست و بیست میلیون تومان افزایش، رتبه دوم را به خود اختصاص داده است. در بخش محصولات سایپا، شاهین جیال با رشد دویست و پنجاه میلیون تومانی و افزایش سیزده و نیم درصدی، رکورددار رشد درصدی بازار است. حتی خودروهای ارزانقیمتتری مانند کوییک اس و کوییک آراس نیز هر کدام یکصد و ده میلیون تومان گران شدهاند؛ رقمی که برای خودرویی در این کلاس قیمتی، یک افزایش شگفتانگیز محسوب میشود. نکته جالب توجه دیگر، افزایش قیمت ساینا اتوماتیک با یکصد و سی میلیون تومان و ساینا اس با نود و پنج میلیون تومان است. این خودروها که تا چند ماه پیش در رده خودروهای زیر پانصد میلیون تومان قرار داشتند، حالا به راحتی از مرز یک میلیارد و دویست میلیون تومان عبور کردهاند. این ارقام نشان میدهد که حباب قیمتی نه تنها خودروهای گران، که کل بازار را فرا گرفته است.
افشای عامل اصلی؛ اخبار جعلی چگونه ترمز عقلانیت بازار را کشید؟
تمامی شواهد و تحلیلهای کارشناسی حاکی از آن است که محرک اصلی این جهش قیمت، هیچ عامل اقتصادی واقعی مانند تغییر نرخ ارز، افزایش نرخ تایر یا قطعات، یا اعلام افزایش قیمت کارخانه نیست. در عوض، یک جنگ روانی تمام عیار در فضای مجازی در جریان است. طی چند روز اخیر، دهها خبر جعلی با عناوینی مانند «توقف تولید ایرانخودرو برای شش ماه»، «افزایش پنجاه درصدی قیمت کارخانه از هفته آینده» و «منابع قطعهسازی در کشور به صفر رسید» در کانالهای تلگرامی و ایتایی دستبهدست میشود. سودجویان حرفهای بازار خودرو که سالهاست از نوسانات هیجانی سود میبرند، این بار با سرمایهگذاری روی «ترس از دست دادن» یا همان «افواف»، خریداران عادی را به سفارش خرید تشویق کردهاند. مکانیسم کار به این شکل است که ابتدا یک خبر جعلی در چند کانال بزرگ منتشر میشود، سپس دلالان با خریدهای کاذب در فضای حقیقی، قیمتهای پیشنهادی را بالا میبرند و در نهایت موج خرید هیجانی مردم عادی، قیمتها را به اوج میرساند. این بازی قدیمی اما هر بار با یک لباس جدید تکرار میشود. تفاوت این دوره با دورههای قبل، سرعت و شدت تأثیرگذاری شایعات است. در شرایط جنگ تحمیلی و نااطمینانی اقتصادی عمومی، ذهن مردم به شدت آماده پذیرش هر خبر بدی درباره گرانی و کمیابی کالاهاست. سودجویان به خوبی از این آسیبپذیری روانی استفاده کرده و بازار را به آتش کشیدهاند.
حباب یعنی چه و چرا قطعاً خواهد ترکید؟ تعریف فنی وضعیت فعلی
در علم اقتصاد، حباب قیمتی وضعیتی است که در آن قیمت یک دارایی (در اینجا خودرو) به طور قابل توجهی بالاتر از ارزش بنیادین و واقعی خود معامله میشود و این شکاف عمدتاً ناشی از انتظارات غیرمنطقی، هیجان جمعی و اخبار تأیید نشده است. در بازار امروز خودرو، اختلاف فاحش میان قیمت کارخانه و قیمت بازار آزاد، واضحترین نشانه حباب است. به عنوان مثال، دنا پلاس اتوماتیک در کارخانه یک میلیارد و هفتصد و سی میلیون تومان قیمت دارد، اما در بازار آزاد دو میلیارد و هشتصد میلیون تومان معامله میشود؛ یعنی بیش از یک میلیارد تومان حباب!
دومین نشانه حباب، سرعت غیرعادی افزایش قیمت است. یک خودرو در طول یک هفته بیست درصد گران میشود آن هم بدون هیچ تغییر در کیفیت، فناوری یا هزینه تولید. چنین نرخی در هیچ اقتصاد سالمی قابل توجیه نیست. سومین نشانه، رشد همزمان تمام محصولات بدون استثناست؛ از پراید تا هایما. اگر یک عامل واقعی (مثل قیمت ارز) باعث گرانی میشد، تأثیر آن روی خودروهای وارداتی بیشتر از خودروهای داخلی بود، اما اینجا همه با یک نسبت تقریباً مشابه رشد کردهاند.
تضمین کارشناسی برای ترکیدن این حباب بر چه اساسی است؟ به محض اینکه اخبار جعلی توسط نهادهای نظارتی یا رسانههای معتبر تکذیب شوند، یا اینکه سودجویان فروش خود را آغاز کنند (چون دیگر خریداری در اوج قیمت ندارند)، اولین نشانههای ریزش ظاهر میشود. در آن لحظه، وحشت فروش جایگزین وحشت خرید میشود و قیمتها نه به تدریج، که با سقوط آزاد به سطح واقعی خود بازمیگردند. تاریخ بازار خودرو ایران پر است از چنین حبابهایی که در نهایت دهان خریداران هیجانی را با تلخی پشیمانی پر کرده است.
نقش سودجویان، نظارت ناکارآمد و رسانههای غیرمسئول
در تحلیل زنجیره این بحران، سه عامل اصلی دیده میشوند:
- حلقه اول، سودجویان حرفهای (دلالان و بزرگفروشان) هستند که سرمایهگذاری روی ایجاد شایعه را بخش جداییناپذیر کسبوکار خود میدانند. این افراد از سالها تجربه میدانند کدام ادعاها در کدام بستر روانی بیشترین تأثیر را دارد. آنها حتی برای فازبندی شایعات هم برنامه دارند؛ ابتدا شایعه «توقف تولید»، سپس «گرانی قریبالوقوع کارخانه»، و در نهایت «کمبود شدید خودرو در بازار».
- حلقه دوم، ضعف نظارت بر فضای مجازی و بازار فیزیکی است. ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز و سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان، ابزارهای کافی برای شناسایی و برخورد با مبدأ شایعات ندارند. پیگیری یک خبر جعلی تا منبع اولیه، نیازمند همکاری چندین نهاد امنیتی و قضائی است که معمولاً تا زمان تکمیل این فرآیند، حباب شکل گرفته و فروکش کرده است. همچنین هیچ مجازاتی بازدارنده برای دلالان ایجاد نکردهاند.
- حلقه سوم، رسانههای غیرمسئول و کانالهای خبری تأیید نشده هستند. بسیاری از کانالهای تلگرامی با دهها هزار عضو، بدون کوچکترین راستیآزمایی، هر خبری که باعث افزایش تعامل کاربران شود را منتشر میکنند. الگوریتم این پلتفرمها نیز به سمتی طراحی شده که محتوای جنجالی و ترسناک را بیشتر به کاربر نشان دهند. در این چرخه معیوب، سودجویان شایعه میسازند، کانالها منتشر میکنند، مردم میترسند و میخرند، دلالان سود میکنند و بعد همه منتظر حباب بعدی میمانند.
راهکارهای عملی برای خریداران و نهادهای نظارتی در روزهای آینده
به خریداران واقعی (کسانی که به خودرو نیاز دارند نه قصد سرمایهگذاری) توصیه اکید میشود حداقل تا دو هفته آینده هیچ خریدی انجام ندهند. هر روزی که خریدار هیجانی وارد بازار نشود، فشار از روی قیمتها برداشته میشود و دلالان مجبور به کاهش تدریجی قیمت میشوند. در این شرایط، صبر تنها ابزار قدرتمند خریدار در برابر دلال است. همچنین هرگز به خبرهای منتشر شده در کانالهای غیررسمی اعتماد نکنید. تنها مراجع معتبر برای اطلاع از قیمت واقعی خودرو، سامانه «بازارگاه» وزارت صمت و سامانه «تیک» بانک مرکزی است. برای نهادهای نظارتی، سه اقدام فوری پیشنهاد میشود.
- اقدام اول: همکاری با پلیس فتا برای شناسایی و مسدود کردن کانالهای منتشرکننده اخبار جعلی خودرو در کمتر از ۲۴ ساعت. سرعت عمل در این موارد، کلید موفقیت است.
- اقدام دوم: انتشار روزانه یک «گزارش شفافیت قیمت» با امضای مشترک وزارت صمت و بانک مرکزی که در آن اخبار جعلی روز تکذیب شده و قیمت مرجع هر خودرو اعلام شود. اطلاعرسانی رسمی و مستمر، قویترین سد در برابر شایعات است.
- اقدام سوم و مهمتر: راهاندازی سامانه خرید مستقیم خودرو از کارخانه با تحویل فوری و بدون قرعهکشی. تنها راه حل ریشهای حباب خودرو، پر کردن شکاف بین قیمت کارخانه و بازار است. تا زمانی که یک خودرو یک میلیارد تومان در کارخانه و سه میلیارد تومان در بازار معامله میشود، دلالی و شایعهسازی سودآورترین کسبوکار ایران خواهد بود. افزایش عرضه مستقیم کارخانه به دست مصرفکننده نهایی، بدون واسطه و با قیمت مصوب، تنها داروی قطعی این بیماری مزمن است.