آسیانیوز ایران؛ سرویس افغانستان:
وزارت جهاد کشاورزی در تازهترین گزارش خود از وضعیت زعفران کشور، ابعاد عجیب قاچاق این محصول طلایی را با استناد به آمارهای بینالمللی افشا کرد. حجم عظیمی از زعفران ایران پس از خروج قاچاق از مرزها، با نام کشور افغانستان به بازارهای جهانی صادر میشود. بر اساس آمار رسمی گمرک ایران، صادرات زعفران به افغانستان در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۴.۵ تن و در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۴ معادل ۱۳.۷ تن بوده است. این در حالی است که بر اساس برآوردهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) و دیگر منابع معتبر بینالمللی، تولید سالانه زعفران افغانستان حداکثر بین ۱۵ تا ۳۵ تن است. اما آمار سایت Trade Map که آمار واردات و صادرات کشورهای مختلف را به صورت رسمی منتشر میکند، نشان میدهد که میزان صادرات زعفران افغانستان به سایر کشورها در سالهای اخیر به رقم خیرهکننده ۸۴ تن رسیده است. این رقم یعنی افغانستان سالانه بیش از دو برابر حداکثر ظرفیت تولید خود، زعفران صادر میکند. سوال واضح است: مابقی این زعفران از کجا تأمین میشود؟ پاسخ کارشناسان: از ایران، از طریق قاچاق گسترده.
زعفران ایرانی به عنوان مرغوبترین و باکیفیتترین زعفران جهان شناخته میشود. ایران با تولید بیش از ۹۰ درصد زعفران جهان، عملاً انحصار این محصول را در دست دارد. اما بخش قابل توجهی از این محصول به جای اینکه با نام «ایران» و با قیمت بالاتر صادر شود، با نام افغانستان و با قیمت پایینتر به بازارهای جهانی راه مییابد. علت این پدیده، تحریمهای بینالمللی و مشکلات بانکی برای دریافت ارز حاصل از صادرات است. برخی از تجار ایرانی ترجیح میدهند زعفران را به صورت قاچاق به افغانستان بفرستند و از آنجا با نام این کشور و بدون مشکل نقل و انتقال پول، به مشتریان اروپایی و آسیایی بفروشند. این قاچاق، ضربه مضاعفی به اقتصاد ایران وارد میکند.
- نخست، ارز حاصل از صادرات زعفران به کشور بازنمیگردد.
- دوم، برند «زعفران ایران» در بازارهای جهانی تضعیف میشود.
- سوم، افغانستان به صورت غیرمنصفانه از سهم ایران سود میبرد.
در این گزارش، جزئیات آمارهای عجیب صادرات زعفران افغانستان، دلایل قاچاق زعفران ایران، و راهکارهای پیشنهادی وزارت جهاد کشاورزی برای جلوگیری از این پدیده را مرور میکنیم.
آمار عجیب؛ افغانستان چگونه ۸۴ تن زعفران صادر میکند؟
بر اساس گزارش وزارت جهاد کشاورزی، افغانستان سالانه حدود ۸۴ تن زعفران به سایر کشورها صادر میکند. این رقم بر اساس دادههای سایت Trade Map (وابسته به مرکز تجارت بینالملل) است که یکی از معتبرترین منابع آماری در حوزه تجارت جهانی محسوب میشود. همچنین سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) و سایر منابع معتبر بینالمللی، تولید سالانه زعفران افغانستان را حداکثر ۱۵ تا ۳۵ تن تخمین زدهاند. آیا میتوان ۲ تا ۵ برابر ظرفیت تولید، صادرات داشت؟ این سوالی است که منطق اقتصادی پاسخ منفی به آن میدهد. کشوری که حداکثر ۳۵ تن تولید میکند، چگونه میتواند ۸۴ تن صادر کند؟ تنها پاسخ منطقی این است که مابقی این مقدار، زعفران ایرانی است. نکته جالب دیگر این است که خود افغانستان نیز زعفران را از ایران وارد میکند. آمار گمرک ایران نشان میدهد که در سال ۱۴۰۳، حدود ۱۴.۵ تن زعفران به افغانستان صادر شده است. این رقم با اختلاف صادرات افغانستان (۸۴ تن) فاصله زیادی دارد. بنابراین، علاوه بر صادرات رسمی، حجم بالایی از زعفران به صورت قاچاق (بدون ثبت در آمار گمرک) از ایران خارج میشود و وارد افغانستان میگردد.
چرا تجار ایرانی زعفران را قاچاق میکنند؟
دلایل متعددی برای قاچاق زعفران به افغانستان وجود دارد. مهمترین آنها، «تحریمهای بانکی» است. صادرات زعفران به اروپا یا آمریکا نیازمند دریافت ارز از طریق سیستم بانکی بینالمللی (سوئیفت) است. اما به دلیل تحریمها، بانکهای ایرانی به این شبکه دسترسی ندارند. تجار ایرانی نمیتوانند به راحتی پول خود را از مشتریان خارجی دریافت کنند. اما اگر زعفران با نام افغانستان صادر شود، این مشکل حل میشود. افغانستان تحت تحریم نیست و بانکهای آن به سوئیفت دسترسی دارند. بهاین ترتیب، تاجر ایرانی زعفران را (به صورت قاچاق) به افغانستان میفرستد، تاجر افغان آن را با نام خود به اروپا صادر میکند، پول را به حساب بانکی خود در افغانستان (یا امارات) دریافت میکند و سپس سهم ایران را از طریق حوالههای غیررسمی (هواله) به تاجر ایرانی پرداخت مینماید. دلیل دیگر، «دستیابی به قیمت رقابتی» است. زعفران ایرانی با نام افغانستان، معمولاً با قیمتی کمتر از زعفران ایرانی (اما باز هم بالاتر از زعفران واقعی افغانستان) فروخته میشود. این قیمت پایینتر، قدرت رقابت را در بازارهای جهانی افزایش میدهد. به عبارت دیگر، تاجر افغان میتواند محصول را سریعتر بفروشد.
ضرر هنگفت اقتصادی برای ایران
قاچاق زعفران، ضربه سنگینی به اقتصاد ایران وارد میکند.
- نخست، «خروج ارز» از کشور. زعفران یک محصول با ارزش افزوده بالا است. هر کیلوگرم زعفران ایرانی در بازارهای جهانی حدود ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ دلار قیمت دارد. با فرض قاچاق سالانه ۵۰ تن زعفران (تفاوت بین ۸۴ تن صادرات افغانستان و ۳۵ تن تولید واقعی)، سالانه حدود ۵۰ تا ۷۵ میلیون دلار ارز حاصل از صادرات زعفران به جای ایران، به حساب افغانستان واریز میشود.
- دوم، «تضعیف برند زعفران ایران». زعفران ایرانی شناختهشدهترین برند جهانی زعفران است. مصرفکنندگان اروپایی و آسیایی، زعفران ایرانی را با کیفیتترین میشناسند. اما وقتی حجم عظیمی از زعفران با نام افغانستان (که کیفیت پایینتری دارد) وارد بازار میشود، اعتماد مصرفکنندگان به برند «زعفران افغانستان» افزایش مییابد و به مرور زمان، مصرفکنندگان ممکن است افغانستان را به عنوان تأمینکننده اصلی زعفران بشناسند و ایران را فراموش کنند.
- سوم، «کاهش قیمت زعفران ایرانی». عرضه بیش از حد زعفران (به هر نامی) در بازارهای جهانی، باعث کاهش قیمت میشود. ایران که سعی میکند زعفران خود را با قیمت بالاتر بفروشد، تحت تأثیر قیمت پایینتر زعفران افغانستان (که در واقع زعفران ایرانی است) قرار میگیرد. به عبارت دیگر، ایران با دست خود، قیمت محصول خود را پایین میآورد.
نقش افغانستان در این بازی؛ نفعبری بدون هزینه
افغانستان در این معادله، برنده بیچون و چراست. این کشور بدون اینکه هزینه تولید زعفران را متحمل شود (چون بیشتر زعفرانی که صادر میکند، از ایران قاچاق شده است)، سود سرشاری از «حقالعمل ترانزیت» و «صادرات مجدد» به دست میآورد. افغانستان میتواند از این محل سالانه دهها میلیون دلار درآمد داشته باشد. علاوه بر درآمد مستقیم، افغانستان برند خود را در بازارهای جهانی تقویت میکند. پیش از این، زعفران افغانستان در جهان شناخته شده نبود. اما اکنون با صادرات ۸۴ تنی (که بیشتر آن ایرانی است)، نام افغانستان به عنوان یک صادرکننده بزرگ زعفران تثبیت شده است. این دستاوردی است که افغانستان با سرمایهگذاری صفر به دست آورده است.
نکته اخلاقی:
افغانستان به وضوح میداند که زعفرانی که صادر میکند، از کجا میآید. اما به دلیل منافع اقتصادی، نه تنها جلوی این کار را نمیگیرد، بلکه در عمل، آن را تشویق نیز میکند (با تسهیل قاچاق در مرزهای دو کشور). مقامات افغان بارها در برابر اعتراض ایران، هرگونه همدستی در قاچاق زعفران را رد کردهاند، اما آمارها خلاف این را نشان میدهد.
راهکارهای پیشنهادی وزارت جهاد برای جلوگیری از قاچاق زعفران
وزارت جهاد کشاورزی در گزارش خود، چند راهکار عملی برای مقابله با قاچاق زعفران ارائه کرده است:
- راهکار اول: «شفافسازی و رصد الکترونیکی زنجیره تولید تا صادرات». وزارت جهاد پیشنهاد داده است که تمام مزارع زعفران (با مساحت بالای یک هکتار) در سامانهای به نام «سامانه رهیاب» ثبت شوند و هرگونه جابهجایی محصول (از مزرعه تا بستهبندی و صادرات) با بارکد رهگیری شود.
- راهکار دوم: «ایجاد منطقه ویژه اقتصادی زعفران در استانهای خراسان رضوی و جنوبی». این منطقه ویژه، تسهیلات ویژه برای صادرات قانونی زعفران (مانند معافیتهای مالیاتی و ارزبری) فراهم میکند تا انگیزه قاچاق کاهش یابد. همچنین در این منطقه، آزمایشگاههای استاندارد و بستهبندی پیشرفته احداث میشود تا کیفیت زعفران ایرانی افزایش یابد.
- راهکار سوم: «مذاکره با مقامات افغانستان برای امضای تفاهمنامه همکاری». وزارت جهاد پیشنهاد داده است که ایران و افغانستان یک تفاهمنامه دوجانبه برای جلوگیری از قاچاق زعفران و شناسایی زعفران ایرانی در بازارهای جهانی امضا کنند. در این تفاهمنامه، باید مکانیسمی برای «گواهی مبدأ» و «برچسب گذاری» محصولات زعفران ایجاد شود. به عنوان مثال، زعفران ایرانی باید دارای برچسب «محصول ایران» با بارکد قابل استعلام باشد. اگر افغانستان با این طرح موافقت نکند، ایران حق دارد از طریق سازمان تجارت جهانی (WTO) علیه افغانستان شکایت کند. البته این فرآیند طولانی است و نیازمند صبر و دیپلماسی قوی است.