عراق مجبور به صادرات پرهزینه نفت از طریق زمینی به سوریه شد

آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:

با بسته شدن تنگه هرمز به دنبال حملات آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری الامی در خاک ایران، عراق که یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت اوپک است، ناچار شده است مسیرهای جایگزین اما پرهزینه برای صادرات نفت خود پیدا کند. شبکه خبری الجزیره در گزارشی امروز از صف طویل نفتکش‌های عراقی در راه بندر بانیاس سوریه خبر داد. این نفتکش‌ها نفت خام عراق را از طریق مسیر زمینی و با کامیون به بندر مذکور منتقل می‌کنند تا از آنجا به بازارهای اروپایی صادر شود. به طور معمول، عراق نفت خود را از طریق خلیج فارس و مسیر تنگه هرمز صادر می‌کند. اما با شروع جنگ تحمیلی علیه ایران و استقرار نیروهای آمریکایی در تنگه هرمز، مسیر دریایی عملاً برای نفتکش‌های عراقی ناامن و مسدود شده است. در شرایط عادی، عراق روزانه حدود ۳.۵ میلیون بشکه نفت صادر می‌کند که بخش اعظم آن از طریق بنادر جنوبی مانند بصره و خلیج فارس صورت می‌گیرد. اما با بسته شدن تنگه هرمز، صادرات دریایی عراق تقریباً به صفر رسیده است.

ارسال نفت با کامیون از مسیر زمینی عراق به سوریه، اگرچه امکان صادرات را حفظ می‌کند، اما هزینه‌های آن به مراتب بالاتر از حمل و نقل دریایی است. هر بشکه نفت عراق که از این مسیر صادر می‌شود، حدود ۱۵ تا ۲۰ دلار هزینه حمل و نقل بیشتری نسبت به مسیر دریایی دارد. همچنین، این مسیر با محدودیت ظرفیت مواجه است. هر کامیون نفتکش می‌تواند حداکثر ۳۰ تا ۴۰ هزار لیتر نفت حمل کند، در حالی که یک نفتکش دریایی می‌تواند ۲ میلیون بشکه نفت را در یک سفر جابه‌جا کند. برای جبران ظرفیت یک نفتکش دریایی، به حدود ۱۵ هزار کامیون نیاز است. سوریه نیز که خود درگیر جنگ داخلی و تحریم‌های غرب است، از این وضعیت سود می‌برد. بندر بانیاس یکی از قدیمی‌ترین بنادر نفت خیز سوریه است که در سال‌های اخیر به دلیل تحریم‌ها، با رکود مواجه شده بود. اکنون با ورود نفت عراق، این بندر دوباره رونق گرفته است. در این گزارش، جزئیات مسیر جدید صادرات نفت عراق، هزینه‌های اقتصادی آن، و تأثیر این تحول بر بازار جهانی نفت را مرور می‌کنیم.

چرا عراق به مسیر زمینی روی آورده است؟

عراق به عنوان دومین تولیدکننده بزرگ اوپک (پس از عربستان)، روزانه حدود ۴.۵ میلیون بشکه نفت تولید می‌کند که از این میزان حدود ۳.۵ میلیون بشکه صادر می‌شود. بخش اعظم این صادرات (حدود ۹۵ درصد) از طریق بنادر جنوبی عراق در خلیج فارس (مانند بصره و خور الامیه) و عبور از تنگه هرمز صورت می‌گیرد. با شروع جنگ تحمیلی علیه ایران و متعاقب آن، استقرار نیروی دریایی آمریکا در تنگه هرمز و تهدید به توقیف نفتکش‌های حامل نفت ایران (و گاهی متحدان ایران)، مسیر خلیج فارس برای عراق نیز ناامن شده است. عراق اگرچه مستقیماً درگیر جنگ نیست، اما نفتکش‌های آن نیز از ترس توقیف یا حمله، از ورود به تنگه هرمز خودداری می‌کنند. بیم آن می‌رود که آمریکا هر نفتکشی را که به مقصد ایران یا با هماهنگی ایران باشد، توقیف کند. عراق برای اینکه در دام این تنش‌ها نیفتد، ترجیح داده است مسیر صادرات خود را تغییر دهد. مسیر زمینی عراق به سوریه (از طریق مرزهای غربی عراق به استان دیرالزور و سپس به سمت بندر بانیاس در مدیترانه) یک مسیر تاریخی است که در زمان‌های بحران قبلی نیز استفاده شده بود. اما ظرفیت آن محدود است و زیرساخت‌های جاده‌ای دو کشور برای این حجم ترافیک کامیون‌ها طراحی نشده است.

هزینه‌های سرسام‌آور صادرات زمینی

حمل و نقل دریایی همیشه ارزان‌ترین روش برای جابه‌جایی کالاهای فله‌ای مانند نفت است. هزینه حمل هر بشکه نفت از خلیج فارس به اروپا حدود ۲ تا ۳ دلار است (با فرض اجاره نفتکش). اما حمل همان بشکه از طریق زمینی (با کامیون) بین ۱۵ تا ۲۰ دلار هزینه دارد. این یعنی هزینه حمل نفت عراق از این مسیر حدود ۷ تا ۱۰ برابر شده است. علاوه بر هزینه حمل، مسائل دیگری نیز هزینه تمام شده را افزایش می‌دهد.

1. نخست، «هزینه‌های امنیتی». مسیر عراق به سوریه از مناطقی می‌گذرد که هنوز کاملاً امن نیست. عراق مجبور است برای حفاظت از کاروان‌های نفتکش، نیروهای نظامی و خودروهای زرهی اعزام کند که خود هزینه‌بر است.
2. دوم، «ریسک سرقت و اختلاس». گزارش‌ها حاکی از آن است که بخشی از نفت ارسالی در طول مسیر سرقت می‌شود.
3. سوم، «خرابی و فرسایش کامیون‌ها». جاده‌های عراق و سوریه (به ویژه پس از سال‌ها جنگ) در وضعیت مناسبی نیستند. این امر باعث افزایش هزینه تعمیر و نگهداری نفتکش‌ها می‌شود. مجموع این عوامل باعث شده عراق عملاً با ضرر (یا سود بسیار ناچیز) نفت خود را صادر کند. این وضعیت فشار شدیدی بر بودجه عراق (که بیش از ۹۰ درصد آن به نفت وابسته است) وارد کرده است.

سود سوریه از بحران عراق

در حالی که عراق از این ماجرا ضرر می‌کند، سوریه برنده بزرگ این معادله است. بندر بانیاس که بر اساس آمارهای پیش از جنگ، ظرفیت صادرات حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز را دارد، در سال‌های اخیر به دلیل تحریم‌های غرب علیه دولت سوریه و کاهش تولید داخلی، عملاً راکد شده بود. اکنون با ورود نفت عراق، این بندر دوباره جان گرفته است. سوریه از هر بشکه نفت عراق که از بندر بانیاس صادر شود، «حق عبور» و «حق بارگیری» دریافت می‌کند. تخمین زده می‌شود که این حق‌العبور حدود ۵ تا ۷ دلار به ازای هر بشکه باشد. با فرض صادرات روزانه ۵۰۰ هزار بشکه از این مسیر (که رقم بالایی است)، سوریه روزانه ۲.۵ تا ۳.۵ میلیون دلار درآمد دارد؛ یعنی سالانه حدود ۱ میلیارد دلار. علاوه بر درآمد مستقیم، این وضعیت به سوریه کمک می‌کند تا تحریم‌های نفتی علیه خود را دور بزند. سوریه می‌تواند نفت‌های صادراتی عراق را از طریق معاملات پایاپای (بارتر) با نفت مورد نیاز خود (که قادر به واردات آن نیست) مبادله کند. به عبارت دیگر، بخشی از نفت عراق در داخل سوریه باقی می‌ماند و به جای آن، سوریه نفت ذخیره‌ای خود را صادر می‌کند. این یک پیروزی دیپلماتیک و اقتصادی برای دمشق است.

تأثیر بر بازار جهانی نفت

جنگ در خاورمیانه و بسته شدن تنگه هرمز، صادرات نفت ایران را تقریباً به صفر رسانده و صادرات عراق را نیز به شدت کاهش داده است. عراق فعلاً قادر است تنها حدود ۵۰۰ هزار بشکه در روز (از طریق مسیر زمینی) صادر کند که حدود ۱۵ درصد صادرات عادی آن است. این کاهش عرضه، یک شوک بزرگ به بازار جهانی نفت وارد کرده است. قیمت نفت برنت طی دو هفته اخیر از حدود ۹۵ دلار به بالای ۱۲۵ دلار در هر بشکه رسیده است. تحلیلگران بانک گلدمن ساکس پیش‌بینی کرده‌اند که در صورت ادامه محاصره تنگه هرمز و عدم بازگشت صادرات عراق و ایران به حالت عادی، قیمت نفت می‌تواند تا ۱۵۰ دلار نیز افزایش یابد. این موضوع یک تهدید جدی برای اقتصاد جهانی است. مشتریان اصلی نفت عراق (چین، هند، اروپا و آمریکا) اکنون با کمبود مواجه هستند. چین که بزرگترین خریدار نفت عراق است (حدود ۳۰ درصد صادرات عراق)، به دنبال منابع جایگزین (مانند روسیه، عربستان و آمریکای لاتین) است. اما افزایش ناگهانی تقاضا از سوی چین، قیمت نفت را در سایر نقاط جهان نیز بالا می‌برد. به عبارت دیگر، جنگ خاورمیانه تورم نفتی را به کل جهان صادر کرده است.

آینده نامعلوم؛ عراق به دنبال راهکارهای جایگزین

عراق آگاه است که این وضعیت (صادرات زمینی پرهزینه) پایدار نیست. دولت عراق دو راهکار اصلی برای برون‌رفت از بحران طراحی کرده است. راهکار کوتاه‌مدت: «افزایش ظرفیت خطوط لوله». عراق دارای خطوط لوله نفت به سوریه (از طریق کرکوک به بانیاس) و ترکیه (از طریق کرکوک به جیهان) است. اما این خطوط لوله یا قدیمی و آسیب‌دیده هستند (خط لوله به سوریه) یا تحت کنترل دولت مرکزی عراق نیستند (خط لوله به ترکیه از منطقه کردستان عبور می‌کند).

• راهکار بلندمدت: «کاهش وابستگی به نفت». عراق برای دهه‌ها است که به درآمدهای نفتی وابسته بوده است. این بحران نشان داد که چقدر این وابستگی آسیب‌پذیر است. دولت عراق اکنون برنامه‌هایی برای تنوع‌بخشی به اقتصاد (توسعه کشاورزی، صنعت، گردشگری) دارد، اما اجرای این برنامه‌ها به زمان و سرمایه‌گذاری خارجی نیاز دارد که در شرایط فعلی جذب آن دشوار است.
• در کوتاه‌مدت، چاره‌ای جز ادامه صادرات پرهزینه از طریق سوریه وجود ندارد. عراق امیدوار است که جنگ در خاورمیانه زودتر پایان یابد و تنگه هرمز بازگشایی شود. اما با توجه به عمق درگیری‌ها، هیچ چشم‌انداز روشنی برای صلح در آینده نزدیک وجود ندارد. بنابراین، عراق باید خود را برای ماه‌های سخت و پرهزینه آماده کند.