آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
در شرایط جنگی که متأسفانه کشور طی ماههای اخیر با آن مواجه بوده، یکی از مهمترین و حساسترین وظایف بر عهده سازمان پزشکی قانونی است: «تشخیص هویت پیکر کشتهشدگان». این فرآیند که برای خانوادههای داغدار از اهمیت حیاتی برخوردار است، پروتکلهای دقیق و چندلایهای دارد. مدیرکل روابط عمومی سازمان پزشکی قانونی کشور امروز (پنجشنبه ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵) در گفتوگو با خبرنگاران، جزئیات نحوه شناسایی پیکر شهدا و جانباختگان جنگ را تشریح کرد. وی گفت: «در حوادث مختلف از جمله جنگ، بخش تشریح و بخشهای مختلفی از آزمایشگاههای ما درگیر این ماجرا بودند. هم به دلیل تعیین علت فوت و هم برای تعیین هویت شهدا و جانباختگان.» به گفته این مقام مسئول، فرآیند شناسایی پیکر کشتهشدگان دارای «پروتکلهای خاصی» است که بر اساس آن، پیکر شهدا پس از ارجاع به پزشکی قانونی، مراحل مختلفی را طی میکند.
- در مرحله اول، «تشخیص چهره و آثار بدنی» مد نظر قرار میگیرد. اگر پیکر سالم باشد و قابلیت شناسایی بصری داشته باشد، هویت فرد از طریق مدارک شناسایی (کارت ملی، شناسنامه، کارت نظامی) یا اظهارات شاهدان عینی تأیید میشود.
- در مرحله دوم، در صورتی که پیکر دچار سوختگی یا تخریب شده باشد (مثلاً در اثر انفجار یا آتشسوزی)، از «آثار فیزیکی خاص» مانند خال، جای زخم، اثر انگشت، دندانپزشکی (جرمگیری، پر کردن، روکش) استفاده میشود.
- در مرحله نهایی، اگر هیچیک از روشهای فوق نتیجهبخش نباشد، «آزمایشهای ژنتیک (DNA)» به کار گرفته میشود. مدیرکل پزشکی قانونی گفت: «اگر با هیچکدام از مراحل مختلف که در پروتکلها پیشبینی شده امکان تشخیص هویت فراهم نشود، از طریق آزمایشهای ژنتیک همکاران تلاش میکنند تا هویت پیکرها را مشخص کنند.»
در این گزارش، ضمن مرور جزئیات کامل پروتکل چهارمرحلهای شناسایی پیکر کشتهشدگان جنگ، به بیان آمار شهدای شناسایی شده تاکنون، چالشهای پیش روی پزشکی قانونی (تحریم تجهیزات ژنتیک، کمبود نیروی متخصص)، و توصیه به خانوادههای داغدار برای تسریع در روند شناسایی میپردازیم.
پروتکل سهمرحلهای شناسایی پیکر (بصری، فیزیکی، ژنتیک)
سازمان پزشکی قانونی ایران، یک پروتکل استاندارد بینالمللی برای شناسایی پیکر قربانیان بلایای طبیعی و جنگ تدوین کرده است که به «پروتکل تشخیص هویت در بلایای دستهجمعی» (DVI) معروف است. این پروتکل شامل چهار مرحله تخصصی است:
-
مرحله اول: «بررسی صحنه و جمعآوری مدارک»
تیمهای پزشکی قانونی در محل حادثه (مثلاً منطقه بمباران شده) حضور مییابند. همه پیکرها را شمارهگذاری میکنند. اشیای همراه (کارت ملی، شناسنامه، گوشی موبایل، جواهرات) را جمعآوری و ثبت میکنند.
-
مرحله دوم: «تشخیص چهره (بصری)»
اگر پیکر سالم و قابل شناسایی باشد، از خانواده یا شاهدان عینی خواسته میشود تا هویت فرد را تأیید کنند. اما در جنگ، متأسفانه پیکرها اغلب دچار سوختگی شدید یا تکهتکه شدن هستند. در این شرایط، شناسایی بصری غیرممکن است.
-
مرحله سوم: «آزمایشهای فیزیکی»
از آثار منحصر به فرد بدن استفاده میشود:
-
اثر انگشت
اگر انگشتان سالم مانده باشند (بیشتر برای غیرنظامیان).
-
دندانپزشکی
الگوی پرکردگی، روکش، ایمپلنت. هر فردی الگوی دندانی منحصر به فردی دارد.
- خال، زخم، جای بخیه، شکستگی قدیمی استخوان.
مرحله چهارم (نهایی):
«آزمایش DNA» : اگر هیچکدام از مراحل قبل نتیجه نداد، از تست ژنتیک استفاده میشود. ابتدا نمونه خون از بستگان درجه یک (پدر، مادر، فرزند، خواهر و برادر) گرفته میشود. سپس نمونه بافت نرم (عضله) از پیکر استخراج میشود. در نهایت، پروفایل ژنتیکی مقایسه میشود. تطابق قطعی (۹۹.۹۹ درصد) به معنی تأیید هویت است.
چالشهای پزشکی قانونی در شرایط جنگ (تحریم تجهیزات، کمبود نیرو)
پزشکی قانونی ایران در طول جنگ چند ماهه اخیر با چالشهای بزرگی روبرو بوده است:
-
چالش اول: «تحریم تجهیزات آزمایشگاهی»
کیتهای استخراج DNA و دستگاههای توالییاب (Sequencer) عمدتاً از شرکتهای آمریکایی (مانند Thermo Fisher) و سوئیسی (Roche) تهیه میشود. تحریمها باعث کمبود شدید این تجهیزات شده است. پزشکی قانونی ناچار شده است از روشهای سنتیتر (مانند استخراج دستی DNA) استفاده کند که زمانبرتر و کمدقتتر است. با این حال، به گفته مسئولان، هیچ نمونهای به دلیل کمبود تجهیزات معطل نمانده است.
-
چالش دوم: «تعداد بالای پیکرها»
در برخی روزهای جنگ، تا ۳۰۰ پیکر (عمدتاً غیرنظامیان) به پزشکی قانونی ارجاع داده میشد. ظرفیت سالنهای تشریح و سردخانهها محدود است. برای حل این مشکل، سردخانههای سیار (کانکسهای مجهز به دستگاههای سردکننده) در استانهای خوزستان و بوشهر مستقر شدند.
-
چالش سوم: «فشار روانی بر کارکنان»
کارکنان پزشکی قانونی (پزشکان، پرستاران، تکنسینهای آزمایشگاه) روزانه با صحنههای دلخراشی روبرو میشوند. سازمان برای آنها «جلسات روانشناسی اجباری» (هفتهای یک بار) برگزار میکند تا از فرسودگی شغلی جلوگیری شود.
آمار شهدا و جانباختگان شناسایی شده تاکنون (تا ۱۷ اردیبهشت)
بر اساس آمار رسمی سخنگوی پزشکی قانونی (تا تاریخ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵):
- کل پیکرهای ارجاع شده به پزشکی قانونی از ابتدای جنگ (اسفند ۱۴۰۴): ۳,۲۸۵ پیکر.
- تعداد شناسایی شده (از طریق پروتکل DVI): ۳,۲۷۹ پیکر (۹۹.۸ درصد). تنها ۶ پیکر (عمدتاً در اثر انفجار شدید) هنوز شناسایی نشده اند (تحت بررسی DNA هستند).
- تعداد پیکرهای غیرنظامی: ۲,۱۰۰ نفر (۶۴ درصد). تعداد پیکرهای نظامی (مدافع حرم، سپاه، ارتش): ۱,۱۸۵ نفر (۳۶ درصد).
- تعداد پیکرهایی که از طریق DNA شناسایی شدهاند: ۴۵۰ پیکر (۱۴ درصد). بقیه (۸۶ درصد) از طریق روشهای بصری یا فیزیکی شناسایی شدهاند.
- میانگین زمان شناسایی: برای روشهای بصری و فیزیکی: ۲ تا ۳ روز. برای روش DNA: ۷ تا ۱۵ روز (به دلیل زمانبر بودن فرآیند استخراج و تطابق).
سازمان پزشکی قانونی اعلام کرده است که «تمام خانوادههای داغدار تاکنون پیکر عزیزان خود را تحویل گرفتهاند.» موارد مربوط به پیکرهایی که هنوز شناسایی نشده اند، نیاز به زمان بیشتری دارند.
نقش خانوادهها در تسریع روند شناسایی (نمونه خون و مدارک)
خانوادههای داغدار میتوانند با ارائه اطلاعات و مدارک زیر، به پزشکی قانونی در تسریع شناسایی کمک کنند:
۱. نمونه خون بستگان درجه یک
هر چه تعداد اعضای خانواده که نمونه خون میدهند بیشتر باشد، دقت تطابق DNA بالاتر میرود. اولویت: پدر، مادر، فرزندان، خواهر، برادر. نمونه خون باید در «مراکز مجاز پزشکی قانونی» (و نه هر آزمایشگاهی) گرفته شود.
۲. مدارک شناسایی
تصویر کارت ملی و شناسنامه فرد متوفی (برای تطابق اثر انگشت). اگر اثر انگشت فرد در بانک اطلاعاتی پلیس (مرکز آمار) موجود باشد (مثلاً برای دریافت گواهینامه یا گذرنامه)، تطابق سریعتر انجام میشود.
۳. پرونده دندانپزشکی و پزشکی
اگر فرد متوفی سابقه «ایمپلنت دندان» یا «جراحی بزرگ» (مثلاً تعویض مفصل زانو) داشته باشد، مدارک (عکس رادیولوژی، شماره سریال ایمپلنت) را به پزشکی قانونی ارائه دهید. این مدارک به عنوان شاخصهای منحصر به فرد استفاده میشوند.
۴. اشیای شخصی
اگر متوفی «جواهرات خاص» (حلقه ازدواج با حکاکی اسم) یا «تاتو» (خالکوبی) داشته است، توضیح دهید. توصیه میشود که خانوادهها هر چه سریعتر (حداکثر ۴۸ ساعت پس از اطلاع از فوت) به پزشکی قانونی مراجعه کنند. تأخیر ممکن است باعث افزایش استرس و طولانی شدن روند شناسایی شود.
پاسخ به شبهات (آیا امکان اشتباه در تشخیص هویت وجود دارد؟)
پزشکی قانونی تأکید دارد که روند شناسایی دقیق و مطابق با استانداردهای بینالمللی است. برای جلوگیری از هرگونه اشتباه، چندین لایه احتیاط طرای شده است:
-
لایه اول: «بازبینی همتا» (Peer Review)
هر مرحله از شناسایی توسط دو کارشناس مجزا (به طور مستقل) انجام میشود. اگر نتایج آنها مغایرت داشت، مرحله تکرار میشود.
-
لایه دوم: «تصدیق از سوی خانواده»
حتی پس از تطابق DNA، پیکر به خانواده نشان داده میشود (اگر قابل مشاهده باشد) و آنها باید رضایت کتبی برای تحویل بدهند.
-
لایه سوم: «ضبط دیجیتال»
از هر پیکر (قبل از تشریح) عکس و فیلم گرفته میشود و در بایگانی سازمان نگهداری میشود. در صورت اعتراض بعدی خانواده، میتوان مجدداً بررسی کرد.
تاکنون هیچ گزارشی مبنی بر «اشتباه در تشخیص هویت» از سوی سازمان پزشکی قانونی منتشر نشده است. مدیرکل روابط عمومی گفت: «ما با دقت و وسواس بالا کار میکنیم. اشتباه در این موضوع، یک فاجعه انسانی است. به لطف خداوند و تلاش همکاران، تا الان درصد خطا صفر بوده است.» در چند مورد محدود که خانوادهها ادعای اشتباه کردهاند، پس از بررسی مجدد (DNA)، مشخص شده است که ادعای آنها نادرست بوده و پیکری که تحویل داده شده، متعلق به همان فرد بوده است.