آسیانیوز ایران؛ سرویس سلامت و زیبایی:
در گرماگرم نگرانیهای جهانی درباره کرونا و دیگر بیماریهای ویروسی، خبری جدید همگان را شگفتزده کرد: چند روز پیش، یک بیمار مبتلا به ویروسی از خانواده هانتاویروسها در حالی که در اتوبوس در حال سفر در چین بود، به ناگهان درگذشت. این مورد موجب شوکه شدن بسیاری از افراد شد. اما آیا هانتاویروس یک تهدید جدید و خطرناک به اندازه کرونا است؟ پاسخ کارشناسان: خیر. هانتاویروس پدیدهی جدیدی نیست و سالهاست که در نقاط مختلف جهان (به ویژه آمریکا، اروپا و آسیا) شناسایی شده است. با این حال، این ویروس میتواند در موارد شدید کشنده باشد. هانتاویروسها (Hantaviruses) خانوادهای از ویروسها هستند که به طور عمده توسط جوندگان (موشها و موشهای صحرایی) گسترش مییابند و میتوانند باعث بیماریهای متنوعی در مردم سراسر جهان شوند. این ویروس در قاره آمریکا به عنوان ویروس «دنیای جدید» شناخته میشود و ممکن است باعث سندرم ریوی هانتاویروس (HPS) شود. هانتاویروسهای دیگر، معروف به هانتاویروسهای «جهان قدیمی»، بیشتر در اروپا و آسیا یافت میشوند و میتوانند باعث تب خونریزی دهنده به همراه سندرم کلیوی (HFRS) شوند.
هر زیرگونه هانتاویروس دارای یک گونه میزبان جونده خاص است و بیشتر از طریق ذرات معلق ناشی از ادرار، مدفوع و بزاق جوندگان آلوده (و کمتر توسط گاز گرفتگی) به انسان منتقل میشود. برخلاف کرونا، هانتاویروس به راحتی از انسان به انسان منتقل نمیشود (البته موارد نادری در شیلی و آرژانتین گزارش شده است). سازمان جهانی بهداشت (WHO) اخیراً تأیید کرده است که سه نفر پس از شیوع مشکوک هانتاویروس در یک کشتی مسافرتی در اقیانوس اطلس جان خود را از دست دادهاند. این سازمان اعلام کرد تا کنون یک مورد ابتلا به هانتاویروس در این کشتی تأیید شده و پنج مورد مشکوک دیگر در دست بررسی است. کشتی کروز MV Hondius که به مقصد کشور جزیرهای «کیپ ورد» در اقیانوس اطلس مرکزی در حرکت بود، مبدأ این شیوع بوده است. تحقیقات دقیق از جمله بررسیهای آزمایشگاهی بیشتر روی موارد مشکوک در حال انجام است. در این گزارش، ضمن مرور تاریخچه هانتاویروس، به بررسی انواع آن (دنیای جدید و قدیم)، علائم، راههای تشخیص، درمان (که عمدتاً حمایتی است) و مهمتر از همه، راههای پیشگیری از ابتلا به این ویروس مرگبار میپردازیم.
هانتا ویروس چیست و چگونه به انسان منتقل میشود؟
هانتا ویروسها (Hantaviruses) عضو خانواده Bunyaviridae هستند و بیش از ۲۰ زیرگونه شناخته شده دارند. نام آنها از رودخانه «هانتا» در کره جنوبی گرفته شده است، جایی که اولین بار در سال ۱۹۷۶ میلادی (۱۳۵۵ شمسی) توسط محققان شناسایی شدند. مهمترین ویژگی این ویروسها این است که هر زیرگونه، به طور اختصاصی یک «میزبان جونده خاص» دارد. مثلاً ویروس Sin Nombre در آمریکای شمالی توسط موش سفید پا (deer mouse) منتقل میشود و ویروس سئول توسط موش صحرایی قهوهای (Norway rat) در سراسر جهان یافت میشود.
انتقال ویروس از جوندگان به انسان عمدتاً از طریق «استنشاق ذرات معلق» صورت میگیرد. وقتی ادرار، مدفوع یا بزاق موش آلوده خشک میشود، ذرات ریز حاوی ویروس در هوا پخش میشوند. انسان با تنفس این ذرات در محیطهای بسته (مانند انبارها، زیرزمینها، کانکسها، کشتیها) آلوده میشود. تماس مستقیم با جوندگان زنده یا مرده (از طریق دست زدن به آنها یا گاز گرفتگی) نیز میتواند باعث انتقال شود، اما این روش کمتر شایع است. نکته مهم و امیدوارکننده این است که «هانتاویروس به راحتی از انسان به انسان منتقل نمیشود». تاکنون هیچ موردی از انتقال HPS از بیمار به کارکنان بهداشتی در ایالات متحده گزارش نشده است. فقط در شیلی و آرژانتین موارد نادری از انتقال ویروس آندس (یک زیرگونه خاص) در تماس نزدیک خانوادگی رخ داده است (که آن هم بسیار نادر است). بنابراین، برخلاف کرونا، جای نگرانی از همهگیری گسترده و سریع وجود ندارد.
دو بیماری خطرناک ناشی از هانتاویروس (HPS و HFRS)
ویروس هانتا به دو شکل کاملاً متفاوت (و بر اساس منطقه جغرافیایی) خود را نشان میدهد:
۱. سندرم ریوی هانتاویروس (HPS - Hantavirus Pulmonary Syndrome)
این نوع بیشتر در قاره آمریکا (آمریکا، کانادا، آرژانتین، شیلی) شیوع دارد. علائم اولیه: خستگی، تب، دردهای عضلانی (به خصوص در قسمتهای بزرگ عضلات مانند ران، باسن، پشت و شانهها)، سردرد، سرگیجه و گاهی علائم گوارشی (تهوع، استفراغ، اسهال). پس از ۴ تا ۱۰ روز، علائم «مرحله تنفسی» شروع میشود: سرفه خشک، تنگی نفس شدید، احساس فشار در قفسه سینه (انگار یک بالش روی صورت و یک باند محکم دور سینه قرار دارد). ریهها پر از مایع میشود و بیمار ممکن است به دستگاه تهویه مکانیکی نیاز پیدا کند. میزان مرگ و میر HPS حدود ۳۸ درصد است (از هر ۱۰۰ مبتلا، حدود ۳۸ نفر جان خود را از دست میدهند).
۲. تب خونریزی دهنده با سندرم کلیوی (HFRS - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome)
این نوع بیشتر در اروپا و آسیا (به ویژه چین، کره، روسیه و کشورهای اسکاندیناوی) شایع است. در این شکل، ویروس به کلیهها حمله میکند. علائم مشابه HPS است (تب، سردرد، درد عضلانی) اما با علائم مشخصه «کاهش تولید ادرار» و «خونریزی داخلی». در موارد شدید، بیمار دچار فشار خون پایین، شوک و نارسایی حاد کلیه میشود. HFRS به طور کلی کشندهتر از HPS نیست، اما عوارض طولانی مدت کلیوی (مانند نارسایی مزمن کلیه) بیشتری دارد.
چه تفاوتی بین HPS و HFRS وجود دارد؟
اصلیترین تفاوت در «ارگان هدف» است: HPS به ریهها حمله میکند و باعث سندرم دیسترس تنفسی حاد (ARDS) میشود، در حالی که HFRS به کلیهها حمله میکند و باعث نارسایی کلیوی میشود. هر دو میتوانند کشنده باشند، اما با تشخیص زودهنگام و مراقبتهای حمایتی (اکسیژن و دیالیز) میتوان شانس بقا را افزایش داد.
علائم، تشخیص و درمان هانتاویروس
دوره نهفتگی (از زمان تماس با ویروس تا بروز علائم): مشخص نیست، اما بر اساس موارد محدود، بین ۱ تا ۸ هفته (۷ تا ۵۶ روز) تخمین زده میشود. بنابراین اگر اخیراً در معرض جوندگان بودهاید و پس از چند هفته علائم آنفلوانزایی پیدا کردید، این احتمال را جدی بگیرید.
علائم اولیه (فاز پرودرومال)
- خستگی مفرط و ضعف عمومی.
- تب بالا (معمولاً بالای ۳۸.۵ درجه سانتیگراد).
- دردهای عضلانی شدید (به ویژه در ران، باسن، پشت و شانهها).
- سردرد شدید پشت حدقه چشم.
- سرگیجه و لرز.
- مشکلات گوارشی: حالت تهوع، استفراغ، اسهال، درد شکم (۵۰ درصد بیماران).
- علائم دیررس (مرحله دوم، پس از ۴ تا ۱۰ روز):
- در HPS: سرفه خشک، تنگی نفس، احساس خفگی.
- در HFRS: کاهش شدید ادرار (الیگوری)، ادرار خونی، فشار خون پایین، خونریزی داخلی (لثه، بینی، دستگاه گوارش).
تشخیص: تشخیص هانتاویروس در مراحل اولیه دشوار است زیرا علائم آن شبیه آنفلوانزا است. اگر پس از تماس با جوندگان دچار این علائم شدید، حتماً به پزشک اطلاع دهید. تشخیص قطعی با آزمایش خون (تشخیص آنتیبادی یا RNA ویروس) انجام میشود.
درمان: هیچ درمان اختصاصی (واکسن یا داروی ضد ویروسی) برای هانتاویروس وجود ندارد. درمان «حمایتی» است و شامل:
- اکسیژن درمانی و تهویه مکانیکی (برای بیماران با نارسایی تنفسی).
- دیالیز (برای بیماران با نارسایی کلیوی).
- مایع درمانی و کنترل فشار خون (برای جلوگیری از شوک).
- داروهای ضد ویروسی (مثل ریباویرین) در برخی موارد تجویز میشود، اما اثربخشی محدودی دارد.
پیشآگاهی: اگر بیمار زود تشخیص داده شود و در بخش مراقبتهای ویژه (ICU) بستری شود، شانس بهبودی بالاست. اما اگر بیماری به مرحله تنفسی یا کلیوی پیشرفته برسد، میزان مرگ و میر به شدت افزایش مییابد.
آمار شیوع در جهان و موارد خاص (کشتی کروز و چین)
طبق گزارش مؤسسه ملی بهداشت انگلیس، سالانه حدود ۱۵۰ هزار مورد ابتلا به HFRS در سراسر جهان گزارش میشود (عمدتاً در اروپا و آسیا). موارد قابل توجهی نیز در چین رخ میدهد. در مورد مرگ بیمار چینی در اتوبوس، باید توجه داشت که این یک مورد نادر و انفرادی بوده و نشانه شروع یک اپیدمی نیست. در ایالات متحده، از سال ۱۹۹۳ (زمانی که نظارت بر هانتاویروس آغاز شد) تا سال ۲۰۲۳، مجموعاً ۸۹۰ مورد ابتلا به HPS گزارش شده است. یعنی به طور متوسط سالانه ۳۰ تا ۵۰ مورد. نرخ مرگ و میر حدود ۳۸ درصد است.
مورد کشتی کروز MV Hondius
سازمان جهانی بهداشت تأیید کرده است که سه نفر در این کشتی جان خود را از دست دادهاند. نکته مهم: منبع بیماری احتمالاً تماس مسافران با فضولات جوندگان در داخل کشتی (یا در بنادر مقصد) بوده است، نه انتقال انسانی. این کشتی در حال حرکت به سمت کیپ ورد در اقیانوس اطلس بوده است. سازمان جهانی بهداشت همچنان در حال بررسی است که آیا پنج مورد مشکوک دیگر نیز به هانتاویروس مبتلا بودهاند یا خیر. به عموم مسافران توصیه میشود که اگر پس از سفرهای دریایی یا اقامت در مناطق آلوده، علائم تنفسی یا کلیوی بروز کرد، فوراً به پزشک مراجعه کنند.
راه های پیشگیری (چگونه از هانتاویروس در امان بمانیم؟)
با توجه به اینکه هیچ واکسنی برای هانتاویروس وجود ندارد، «پیشگیری» بهترین راه است. راهکارها عبارتند از:
۱. حذف جوندگان از محیط زندگی
- سوراخها و شکافهای دیوار، در و پنجره (به ویژه در زیرزمین، انباری، شیروانی و گاراژ) را با سیمان یا فولاد ببندید.
- تله موش در نقاط مستعد (نزدیک مواد غذایی، گوشههای تاریک) نصب کنید.
- مواد غذایی را در ظروف دربسته نگهداری کنید و آشغالها را روزانه دور بریزید.
۲. تمیز کردن ایمن فضولات جوندگان
- هرگز از جارو برقی یا جارو دستی خشک برای تمیز کردن فضولات موش استفاده نکنید (زیرا ذرات ویروس در هوا پخش میشوند).
- ابتدا محل را با آب و مواد ضدعفونیکننده (مثل وایتکس رقیق شده) خیس کنید.
- سپس با دستمال کاغذی یا پارچه مرطوب فضولات را جمع کنید (در حالی که دستکش لاستیکی و ماسک N95 به دست دارید).
- مواد جمع شده را در دو کیسه پلاستیکی جداگانه ببندید و در سطل زباله دربسته بیندازید.
- دستکشها را با آب و صابون بشویید و سپس با الکل ضدعفونی کنید.
۳. در سفرهای دریایی و کمپینگ
- از بازدید از مناطقی که علائم حضور جوندگان (فضولات، سوراخهای دیوار) وجود دارد، خودداری کنید.
- در کشتیها یا کلبههای چوبی، تهویه را افزایش دهید و پنجرهها را باز بگذارید.
- مواد غذایی را در کیسههای دربسته و دور از دسترس جوندگان نگهداری کنید.
- اگر در منطقهای زندگی میکنید که هانتاویروس شایع است (مانند جنوب غرب آمریکا، شمال چین، کره، کشورهای اسکاندیناوی)، یک بار در سال خانه خود را از نظر نفوذ جوندگان بازرسی کنید. به یاد داشته باشید که «پیشگیری بهتر از درمان است» و هیچ درمان مؤثری برای هانتاویروس وجود ندارد.